When you’re strange

“Geen popster werd zo aanbeden als Jim wiens Christusachtige afbeeldingen in heel New York te zien waren”, zei gitarist Pete Townshend over Jim Morrison, zanger van de The Doors. Morrison dreef met zijn extatische en provocerende optreden zijn publiek tot een gelukzalige waanzin. De documentaire ‘When you’re strange’ (2009) laat het duidelijk zien: Jim Morrison was een moderne sjamaan en dat vond hij zelf ook. Hij betaalde er in 1971 wel de prijs voor die de Romein Plautus al eeuwen geleden beschreef: ‘Wie bemind wordt door de goden, sterft jong’.

Rolf Deen

Wij zijn in de Californische woestijn en zien een bebaarde jonge man ongedeerd uit een gecrashte auto kruipen. Liftend vervolgt hij zijn weg naar een onbekende bestemming. Een Ford Mustang pikt hem op. Als hij met hoge snelheid wegrijdt blijkt de passagier de zelfde persoon als de bestuurder te zijn: Jim Morrison de lead singer van de legendarische popgroep The Doors. In de Mustang luistert hij naar het radionieuws over zijn eigen overlijden. Vreemd! Regisseur Tom DiCillo gebruikt deze beelden van de experimentele film ‘HWY: An American Pastoral’, die Morrison met popfotograaf Paul Ferrara maakte, als rode draad in de documentaire ‘When your’re strange’.

Onder je huid

‘When you’re strange’ komt dichter bij het gevoel van de popmuziek in de jaren zestig komt dan de speelfilm die Oliver Stone in 1991 uitbracht over ‘The Doors’. Een acteursdrama kan heel dichtbij een sfeer, tijdperk of persoon komen. Dat liet Anton Corbijn met de arthouse film ‘Control’ over de zanger Ian Curtis goed zien. En ook de publieksfilm ‘Walk the line’ van regisseur James Mangold over countryzanger Johnny Cash is een goed voorbeeld. Maar een goed gecomponeerde documentaire kruipt soms dieper onder je huid dan een speelfilm. ‘When you’re strange’ wordt terecht geroemd om het geraffineerde en indringende mozaïek dat door de montage aan de kijker wordt getoond.

Sjamaan

Langzaam doemt uit de afzonderlijke mozaïeksteentjes, die bestaan uit bekend maar ook veel tot nog toe onbekend materiaal, het beeld op van Jim Morrison als bebaarde Christusfiguur, als popicoon met het aura van een sjamaan. Een imago dat Morrison samen met de iconograaf van The Doors, fotograaf Paul Ferrara, bij leven al van zichzelf schiep. Heel kort stipt de commentaarstem van Johnny Depp dit onderwerp even aan en wie met de ogen van een cultureel antropoloog of godsdienstwetenschapper naar de documentaire kijkt, ziet het duidelijk: Jim Morrison is de moderne equivalent van een sjamaan. En zo zag hij zichzelf ook.

Extatische rituelen

Behalve werk van Nietzsche, Blake, Baudelaire, Rimbaud, las Morrison ook de boeken ‘The Hero with the Thousand Faces’ van mytholoog Joseph Campbell en de dikke turf ‘The Golden Bough. A Study in Magic and Religion’ van de antropoloog James Frazer. De werken voedden zijn honger naar kennis over de cultuur en het geloof van de Amerikaanse Indianen, waarin het sjamanisme zo’n belangrijke rol speelt. Behalve dat hij uit de beschrijvingen en definities die deze boeken geven van het leven van een sjamaan zijn eigen levensloop herkende, kon hij uit de pagina's over de extatische rituelen die deze superindividualisten voor hun stamgenoten uitvoerden kant-en-klaar het scenario voor een optreden van The Doors halen.

Jeugdtrauma

Mytholoog Joseph Campbell stelde het duidelijk: moderne dichters en kunstenaars vervullen de rol die de sjamanen hadden in de primitieve religies van de Indiaanse en Siberische stammen. Een sjamaan is een religieuze persoonlijkheid die via een trance, opgewekt door middelen als muziek, gezang, dans, vasten en geestverruimende middelen, in contact treedt met een ‘andere’ werkelijkheid. Vaak ligt een overweldigende psychische ervaring in hun jeugd aan de basis van hun levensweg. Het is bekend uit de biografie van Morrison dat hij als kind getuige was van een verkeersongeluk in de woestijn waarbij verschillende Amerikaanse Indianen betrokken waren. Hij kwam er in zijn teksten en interviews dikwijls op terug en beschouwde het zelf als een allesbepalend jeugdtrauma. Muziek, dans en geestverruimende middelen deden de rest.

Bemind door de goden

Niets daarvan wordt expliciet uitgewerkt of gedocumenteerd in de film. Zo een type documentaire is ‘When you’re strange’ ook niet. Het is meer een zorgvuldig opgebouwd sfeerportret dan een feitenrelaas. Wat wel duidelijk wordt uit de kunstig gemonteerde beelden en de hypnotiserende soundtrack, is de heftige cultuurstrijd die werd gestreden op en rond de poppodia van de sixties en seventies. En hoe die strijd de geesten van al die podiumbeesten opvrat en sommigen aan een vroeg einde bracht. Morrison stierf, net als popidolen Janis Joplin, Jimi Hendrix, Kurt Cobain en Brian Jones, op zijn 27e. Daarmee maakte hij waar wat zijn geliefde filosoof Nietzsche in een parafrase op de Romeinse dichter Plautus schreef: “Wie door de goden wordt bemind sterft jong, maar leeft eeuwig voort in het gezelschap van de goden.”