Das weisse Band

Een aantal boeren gezinnen, de baron, een dorpsdokter, een onderwijzer in een Duits dorpje vlak voor het begin van de Eerste Wereldoorlog vormt het decor van ‘Das weisse Band’ (2009) een geheimzinnige vertelling van de Oostenrijkse regisseur Michael Haneke. Een vertelling die ontsnapt aan ons bevattingsvermogen en de kijker achterlaat met het besef een blik te hebben geworpen in de duistere afgrond van de menselijke geest.

Alissa Wilkinson

In verschillende perioden en in angstaanjagende bonte variatie liet de twintigste eeuw ons zien hoe wij als mensen zwichten voor massa hysterie en propagandistische kuddegeest. Links en rechts, gelovige en atheïst, fascist en communist, eerste en derde wereld: geef ons voldoende angst en een Redder en we zijn in staat tot volkerenmoord, domheid, haat en wreedheid. Het treffendste voorbeeld blijf natuurlijk de Holocaust.

Strenge vertelling

Waarom hebben niet alleen machtwellustige politici maar ook gewone burgers en kerken meegedaan aan genocide of die juist weerstaan? Filmmakers hebben met deze vraag geworsteld (bijvoorbeeld in The Reader). Michael Haneke blijft met ‘Das Weisse Band’ ver van moraliseren en kiest voor een strenge vertelling (parabel? Droom? Verdraaid sprookje? Waarheid?) tegen de achtergrond van de laatste dagen voordat de moord op kroonprins Ferdinand de Eerste Wereldoorlog in gang zet.

Vreemde gebeurtenissen

Het verhaal word ons ogenschijnlijk verteld om latere gebeurtenissen te duiden hoewel de verteller ons waarschuwt dat hij er niet zeker van is dat alle details kloppen. In een rustig Duits plaatsje wonen boeren met hun gezinnen, die werken voor de baron. De baron is een goedmoedige werkgever met een vrouw, beminnelijke zoon en een pasgeboren tweeling. Op een dag raakt de dorpsdokter ernstig gewond als zijn paard struikelt over een draad die over de weg is gespannen. Hij raakt in het ziekenhuis en de buurvrouw, de plaatselijke vroedvrouw en doktersassistent die een geestelijk gehandicapt zoontje heeft, zorgt ondertussen voor zijn kinderen. De draad verdwijnt een aantal dagen later op mysterieuze wijze. Wat een incident lijkt te zijn, blijkt de eerste in een reeks steeds wreder wordende gebeurtenissen te zijn – ontvoeringen, afranselingen, branden en nog meer. Vreemd genoeg steekt niemand er eigenlijk energie in om de misdaden te onderzoeken.

Dreiging

Ondertussen wordt de plaatselijke onderwijzer (tevens de verteller) verliefd op een nieuwe inwoonster van het plaatsje, het kindermeisje dat zorgt voor de tweelingdochters van de baron. Hij heeft het druk met zijn liefde maar is tegelijk bezorgd door de misdaden die in het dorp worden gepleegd en door de vreemde soms onverklaarbare daden van zijn leerlingen, vooral die van de twee oudste kinderen van de dominee. Films van Haneke bevatten altijd, min of meer, een groeiende sfeer van dreiging die opgebouwd met een verfijnd maar martelende terughoudendheid. Het feitelijke geweld vindt typisch altijd plaats buiten beeld. Hoewel zijn films altijd bijna letterlijk een marteling zijn, zijn zo nooit martelfilms in de platte zin van het woord. Er gaat een ongelofelijke psychologische dreiging van uit.

Wit lint

Het verhaal laat zich lezen als een zoveelste stuntelige poging om af te geven op kerkelijke autoriteiten maar dat zou een conclusie zijn die voorbijgaat aan de gelaagdheid van het verhaal. Net als in Cache laat Haneke het aan de kijker over om de daders te identificeren afhankelijk van hoe wij zelf de omstandigheden interpreteren en hij biedt daar weinig hulp bij. Het is moeilijk op een rijtje te krijgen en het inzicht van de kijker in de situatie komt niet veel verder dan dat van de verteller.
De ‘band’ uit de titel slaat op het witte lint dat ouders hun kinderen omdoen om ze er aan te herinneren dat ze gehoorzaam en braaf moeten zijn. (Of dat werkt is een andere kwestie.) De eenvoudig gekaderde zwart-wit beelden weerspiegelen in eerste instantie de onschuld die aan de oppervlakte ligt maar verbergen in tweede instantie de details.

Geen makkelijke antwoorden

‘Das weisse Band’ brengt ons voortdurend uit evenwicht doordat het ons dan weer confronteert met de vreemde gebeurtenissen en ons dan weer een gesprek binnenloodst terwijl de actie buiten het zicht plaatsvindt. We komen als kijker altijd net te laat in de scene, we zien net niets en begrijpen er weinig van. Je wordt er gek van maar het is ook verslavend: misschien, denk je terwijl het verhaal langzaam tot niets leidt, kom ik er straks achter wat er werkelijk gaande is. Maar ‘Das weisse Band’ geeft geen makkelijk antwoorden, geen finale conclusies. De film biedt alleen een intense blik op de wreedheid waartoe de menselijke geest in staat is en laat verdere gedachten daar over aan ons. We kunnen alleen maar bevroeden wat er gebeurt na de aftiteling.

Vertaling en bewerking door Rolf Deen van http://www.christianitytoday.com/ct/movies/reviews/2009/whiteribbon.html