Het verhaal gaat dat de regisseur en dichter Pier Paolo Pasolini in 1962 op uitnodiging van paus Johannes XXIII naar Assisië kwam. Daar vond een dialoogbijeenkomst plaats van katholieke christenen met niet-christelijk kunstenaars. Dat klinkt heel suf maar de impact van zo’n bijeenkomst toen zou je kunnen vergelijken met de impact die nu een ontmoeting tussen diehard ongelovige liberalen en gelovige moslims zou hebben.

Rolf Deen

In het hotel waar Pasolini verbleef lag een bijbel op zijn nachtkastje. Hij las het evangelie van Matteüs en raakte begeesterd. Hij besloot de oproep van de paus aan kunstenaars om een dialoog aan te gaan met de godsdienst te beantwoorden met de verfilming van een van de vier evangelies uit het Nieuwe Testament: het evangelie volgens Matteüs.

Pasolini breekt met traditie

Pasolini veroorzaakte in 1964 een schok met zijn 140 minuten durende film. In zijn tijd was er inmiddels een traditie opgebouwd van Hollywood technicolor bijbelspektakelfilms (Ben Hur, The Robe, Quo Vadis; The Greatest Story Ever Told; King of Kings). De Jezusfiguren in deze films waren of stoere of zoete Jezussen, gespeeld door gerenommeerde acteurs. Al deze films waren gebaseerd op een samenvoeging van de vier evangelies, een soort “het beste uit de evangelies”. Pasolini maakte een film op basis van slechts één evangelie, niet in kleur maar in zwart/wit, en niet met gerenommeerde maar met onbekende amateur acteurs. En dit alles vanuit een marxistische maatschappijvisie. Pasolini brak met een filmtraditie.

Drie typen Jezusfilms

Volgens de Vlaamse filmdeskundige Sylvian DeBleeckere zijn Jezusfilms grofweg in drie genres in te delen:

• Films die proberen en pretenderen de historische Jezus te reconstrueren. De kijker kan als het ware Jezus aanraken, voelen en ruiken. (The Greatest Stroy ever Told; King of Kings; The Passion of the Christ)
• Films die Jezus verbeelden, presenteren als een ‘levende’ en die de toeschouwer aanspreken als spiritueel, religieus wezen die wil doordringen tot het wezen van de Christusfiguur. (Jésus de Montreal; Jesus Christ Superstar; Pasolini’s Il vangelo)
• Films die Jezus niet zelf laten zien, maar waarin de hoofdpersonen of het plot als een metafoor dienen voor de Christusfiguur. (Von Trier films; Dead Man Walkin; Star Wars; Babettes Feast)

Nieuwe Testament

Het Nieuwe Testament leent zich slecht voor verfilming of romantiseren. Het is een i.t.t. grote delen van het Oude Testament een fragmentarische en ook gecondenseerde tekst. Je moet er een hoop aan sleutelen wil je er een prettig lopend filmscenario van maken. Pasolini volgt de tekst van het evangelie van Matteüs vrij letterlijk. Alle gesproken tekst in de film is letterlijk afkomstig uit de bijbel. Ik kom na de filmvertoning nog terug op de manier waarop Pasolini omgaat met de tekst van dit evangelie.

Kijktips:

• Allereerst: U hoeft het niet mooi te vinden. Het is een veertig jaar oude film en nooit kaskraker voor het grote publiek geworden. Als u aan het begin denkt, hoe kom ik die twee uur door, is dat niet erg, maar blijf wel zitten want de film moet een beetje aan u wennen. En andersom.
• Vraag u af: waar staat ik? Ben ik de camera?
• Hoe beweegt de camera?
• Let op de muziek. Kent u die? Hoe past die bij de beelden?
• Waarom denkt u dat de film in zwart/wit is gefilmd?
• T.a.v. spiritueel leiderschap: wat voor een soort leider is Jezus volgens Pasolini.
• En: hoe wordt u aangeproken. Wat voor een soort volgeling wordt u verwacht te zijn? Slechts een heel klein deel van de Nederlanders leest of kent de bijbel. Ik weet niet of publiek in deze zaal representatief is. Maar hoe kijkt iemand die het bijbelverhaal niet (goed) kent naar deze film. Boeit mij ook.

Opmerkingen na de film

Ik breng over de volgende punten iets naar voren:

• Wat doet Pasolini met de tekst van het evangelie van Matteüs?
• Wat doet Pasolini daardoor met de figuur van Jezus?
• Daar tussendoor vertel ik iets over de beeldtaal en het muziekgebruik in de film.

Hoofdgedachte van evangelie van Matteüs is: Jezus is de Messias, de Zoon van David. In Jezus komen de woorden van de profeten tot volle betekenis. De schrijver worstelt wel met de verhouding tussen Jezus en zijn joodse omgeving. Er is daarom veel polemiek tussen Jezus en zijn omgeving in het evangelie, maar het blijft daardoor en desondanks toch het meest joodse van alle vier evangelies.

Opbouw evangelie Matteüs

Jezus is naast profeet en wonderdoener bij Matteüs vooral leraar: zijn uitspraken brengt de schrijver van het evangelie samen in zes grote redevoeringen, die als een soort leefmodel voor christenen werken:

• De bergrede (Mt 5-7)
• De zendingsrede (Mt 10)
• De parabelrede (Mt 13)
• De kerkrede (Mt 18)
• De rede tegen de Farizeeën/schriftgeleerden (Mt 23)
• De rede over het einde (Mt 24-25)

Vóór deze toespraken staan de verhalen over de geboorte, de drie koningen, de vlucht naar Egypte, de kindermoord, de verhalen over Johannes de Doper en de beproevingen van Jezus in de woestijn en de roeping van zijn leerlingen. Tussen de toespraken door geweven staan de genezingen en de wonderverhalen. Na de zes redes staan de lijdensverhalen, de ‘Matteüs-passie’.

Welke delen benadrukt Pasolini?

Wat gebruikt Pasolini nu voor zijn film m.a.w. waar ligt in zijn Jezusbeeld de nadruk op?

• De verhalen over de geboorte, de drie koningen, de vlucht naar Egypte, de kindermoord, de verhalen over Johannes de Doper en de beproevingen van Jezus in de woestijn, de roeping van zijn leerlingen.
• Stukken uit de bergrede – de zaligsprekingen, passage over vijandliefde, over gebed, over materialisme, over de gulden regel.
• De scheldrede tegen de Farizeeën en Schriftgeleerden in Jeruzalem.
• Ontmoeting met kinderen / een kleine aantal genezingen / het lopen over water / een paar opmerkingen over wat het betekent hem te volgen en over de grote oogst.
• Lijden en opstanding.
• Niet: de meeste wonderen / bijna geen parabels over het koninkrijk der hemelen / bijna niets over het einde der tijden.

Jezus en Johannes: profeten

Pasolini wil Jezus neerzetten als een profetisch prediker die voor het volk en tegen de machthebbers is. Pasolini zet daarom de relatie van Jezus met Johannes de Doper als profeet heel sterk aan – hij laat Jezus de profetische taak overnemen van Johannes.

Bij de doop in de Jordaan zien we de volgende montage: het gezicht van de prekende / schreeuwende Johannes gaat d.m.v. een overvloeier over naar de eerste close-up in de film van de volwassen Jezus.
Net zoals de Doper in aanwezigheid van het gewone volk te keer gaat tegen de Farizeeën en schriftgeleerden, doet Jezus dat op een zelfde felle toon later in Jeruzalem.

Johannes wordt in de film onthoofd omdat hij de machthebbers bekritiseert, omdat hij een revolutionair is maar in de bijbel omdat hij kritiek levert op het huwelijk van Herodes met Herodias. Daar heeft Pasolini dus gewijzigd omwille van de revolutionaire uitstraling van Johannes en Jezus.

Jezus en het volk

Een van de wonderlijkste keuzes die Pasolini maakt is de afstand die hij schept tussen Jezus en het volk. Jezus spreekt niet met maar tot het volk. Alleen kinderen raakt hij aan. De genezingen verlopen zonder fysiek contact. De mensen zelf staan vooral naar hem te staren en glimlachen af en toe. Jezus loopt soeverein tussen hen door. Pasolini heeft zelf in een interview over de verhouding tussen Jezus en het volk in zijn film gezegd: ” Ik heb de goddelijkheid van Christus in beeld gebracht als door de ogen van hen die geloven. Ik heb een soort vrije indirecte invalshoek gebruikt: ik heb de goddelijkheid van Christus laten zien als door de ogen van een geïdealiseerde man uit het volk die gelooft. Daarmee wil ik trouw blijven aan de tekst van Matteüs die een verheffing is van Christus. De Christus van Matteüs is bovennatuurlijk, de echte zoon van God. Daarmee wil ik ook doortrekken wat ik net zei: iemand uit het volk zou Christus nooit als zijn gelijke hebben gezien. Een arme boer zou in Christus nooit zomaar iemand zien. Maar hij zou hem altijd zien als iemand die hoger is, anders is dan hij.”

Goddelijke persoon

Jezus is voor de, van huis uit katholieke, marxist Pasolini dus geen spiritueel leider door ‘een jongen van en met het volk’ te zijn. Jezus is niet een gewone jongen die heel goed met gewone mensen kon omgaan. Hij is een verheven goddelijke persoon. Natuurlijk is de Jezus van Pasolini ook de maatschappelijke activist. In de film zien we: In het begin van zijn openbare leven stapt Jezus onder de klanken van een partizanenlied energiek door het land en roept hij in het voorbijgaan landarbeiders op tot bekering. Jezus is daar volop mens. De Jezus van Pasolini lijdt ook fysiek. En wij mensen worden uitgenodigd mee te lijden: de pijn van de kruisiging van de twee misdadigers en de pijn van Christus komt hard aan bij de toeschouwer. Die menselijke kant van Jezus wordt ook uitgebeeld door de keuze van de muziek: negrospirituals, partisanenlied, Missa Luba – aardse, menselijke muziek.

Iconen

Maar Pasolini toont toch vooral de goddelijke kant van Jezus. De Jezus van Pasolini is niet de zoete of sterke Jezus uit het Hollywood epos. De Jezus van Pasolini is vooral de ongrijpbare, ascetische, transparante Jezus die wij kennen van de oosters-orthodoxe Pantokrator iconen, van de 17e eeuwse schilder El Greco en van 19e eeuwse expressionist George Rouault.. Bij die verheven Jezus hoort de sacrale muziek van Mozart en Bach (Maurerische Trauermusik; Matteüs Passion). Deze Jezus lacht zelden, heeft een ernstig uiterlijk. Zij ascetische gezicht vormt een contrast met de alle andere gezichten in de film die of boertig of decadent zijn.

Uitgerekend de bergrede: het sociale program van Christus wordt in beeld gebracht als montage van een reeks Russische iconen. Een serie close-ups en zooms van Jezus die onder allerlei weersomstandigheden, dag en nacht doorspreekt en daarbij langs ons heen kijkt, zoals een icoon dat ook doet.

Scheldrede

De tweede grote rede die Pasolini in beeld brengt is de scheldrede tegen de schriftgeleerden en Farizeeën. Begeleid door strijdhaftige Russische muziek schreeuwt Jezus het uit over de daken van Jeruzalem. Omringt door een grote menigte en in de gaten gehouden door Romeinse soldaten. Pas helemaal aan het einde zien we hem in een half close-up iets van onderaf gefilmd. Voor dat moment is het zelfs moeilijk om hem te ontdekken in de menigte. Wij staan als toeschouwers onder het volk. Bewegen ons met de camera naar hem toe. Pasolini brengt dit in beeld als een soort stakingsvoorbereiding, de voorbereiding van een volkopstoot. Jezus treedt heel zelfverzekerd op.

Hier komt de zwart/wit stijl volledig tot zijn recht. Het beklemtoont het documentaireachtige – een soort nieuwsverslag van deze bijeenkomst. Het beklemtoont het ongenuanceerde zwart/witte spreken van de revolutionair.

Spiritueel leiderschap

Wanneer een paar honderd duizend mensen zeggen dat Pim Fortuyn de Grootste Nederlander Aller Tijden is de vraag naar spiritueel leiderschap zeker actueel. Wat zegt deze film over leiderschap? Aanvankelijk was ik geïrriteerd door de Jezus van Pasolini en zag in hem een marxistische zwatelaar met toespraken op Castro-lengte. Maar met name door die ambivalente en afstandelijke houding t.o.v. het volk kreeg ik meer waardering voor de Jezus van Pasolini. Hij vraagt aandacht voor de spanning tussen ‘afstand’ en ‘nabijheid’ van leider en volgeling die van alle tijden is. Tijdens het nagesprek in theater Lux in Nijmegen tijdens de Dag van Spirituele Film 2004 kwam ook even ter sprake dat wij tegenwoordig verlangen naar democratische leiderschap, naar een leider die ook ‘gewoon’ mens is. Wij willen een leider tegen wie we terug mogen praten en die dan naar ons luistert. Maar deze film is 40 jaar oud en toont een ander aspect van leiderschap dat ook bestaat. Het ‘autoritaire’ charismatische leidinggeven. Verschillende vrouwen in de bioscoop waren hierdoor geïrriteerd, terwijl anderen, met name mannen, er waardering voor toonden.

Bron: Basistekst (d.w.z. niet de complete lezing) van de voor- en nabeschouwing bij de vertoning op de 6e Dag van de Spirituele Film in theater Lux te Nijmegen (zondag 13 november 2004)

Voor meer informatie: zie IMDB.com.