Vader en zoon

Aleksandr Sokoerovs Vader en zoon is een film waarbij je herhaaldelijk de neiging voelt om alleen maar te luisteren, zo mooi en bijzonder klinkt hij. De vaak fluisterend uitgesproken dialoog mengt zich met de muziek (voornamelijk piano- en strijkmijmeringen van Tsjaikovsky, maar voor het eerst bij Sokoerov ook popmuziek), omgevingsgeluiden (passerende trams, echo's van stemmen en voetstappen, de fluitketel op het gasfornuis) en hoorbare stilte (misthoorns, de ruis op de radio's) tot een troebel klankschap, dat het appartement van Aleksei en zijn vader de dimensies van een droomwereld geeft: een wereld waarin de tijd stil staat of in elk geval langzamer lijkt te gaan.

Kevin Toma

De gewonnen tijd gebruiken de personages pratend, peinzend, stoeiend, omhelzend en ook dromend te ontdekken hoe ze zich precies tot elkaar verhouden - hoever hun liefde voor elkaar reikt, hoe verwant hun zielen zijn, of ze ook zonder elkaar kunnen, enzovoort. En omdat ze alle tijd nodig hebben die ze kunnen krijgen, laten ze de radio's aanstaan - één in de woonkamer, één naast Aleksei's bed - en dan ook nog tussen twee stations in. Je ziet het de vader denken terwijl zijn vinger boven de knoppen aarzelt: zet die radio uit of draai de ruis weg, en het leven van alledag heeft je zo weer te pakken. Dan verhuis jij met je werk naar een andere stad, en gaat je zoon het leger in. Dus blijft de radio aan.

De muzikale ruis helpt, zelfs wanneer de twee in hun gedeelde eenzaamheid gestoord worden door hun naar aandacht en familieliefde hunkerende buurjongen, of door de zoon van de man met wie Aleksei's vader in het leger zat, en die na een intern schandaal spoorloos verdwenen is. Met de muziek blijven alle gedachten en hun eeuwigheid binnen handbereik, ook de herinnering aan de (gestorven?) moeder en echtgenote - in de film enkel aanwezig op een oude foto, in een uiterst korte flashback en, volgens de vader, in het gezicht van de zoon. Hoort de muziek soms bij háár, en kan de radio daarom niet uit?

Zo onaards als de film klinkt, zo oogt hij ook. Dat het aan zee gelegen appartement eerder een geestelijke dan een fysieke ruimte vormen, benadrukt Sokoerov met het op lichtbruin gefixeerde kleurgebruik, de schemerachtige belichting (alsof de avond maar niet wil vallen) en de expressionistische fotografie.

Vader en zoon is bedoeld als het middendeel van een trilogie over familiebanden, die begon met Moeder en zoon (1997). In die film dwalen de twee personages volop door het bos- en heidelandschap waarvan we in Vader en zoon slechts een glim opvangen. Ergens tussen de bomen staat hun huisje, en van daaruit maken ze samen de ene lange wandeling na de andere, zij als een uitgewoond hoopje mens in zijn armen. Soms legt hij haar te slapen op het bankje in de tuin, met het geruis van de bladeren als wiegelied; wanneer het voor haar tijd is om te sterven, en ze nog één droomafspraak hebben gemaakt, laat hij haar alleen in de slaapkamer; een citroenvlinder houdt haar aan haar hand gezelschap tot de dood.

Sokoerov gebruikt in beide films lenzen die het beeld uitrekken, scheef zetten en van alle reliëf beroven. Alsof je van opzij en met half gesloten ogen in een spiegel kijkt. Het landschap in Moeder en zoon wordt door het verstoorde perspectief meermaals ronduit vijandig: een simpel kronkelpaadje lijkt een ravijn, de bomen staan te scheef om tegen te steunen. Tegelijkertijd laat Sokoerov de natuur soms troostend naar de personages toebuigen, en worden de jongen en zijn moeder nog dichter tegen elkaar aangedrukt. Het conflict en de rust van de dood: dat zijn de grondstoffen van dit landschap. Zo warm en versmeltend toont het landschap van Moeder en zoon – een naamloze, uit Lissabon en Sint Petersburg samengestelde fantasiestad – zich geen moment. Misschien ook omdat een stad niet troosten kan: de gebouwen lijken te kantelen, de straat wordt een afgrond.

Dat past bij een film die ook de kloof tussen mensen blootlegt en niet alleen de punten waarop ze elkaar werkelijk toenaderen. Zoals de jongen uit Moeder en zoon zijn moeder naar huis draagt, zo wordt Aleksei door zijn hoogstens twintig jaar oudere vader op de schouders getild; masculien in hun intimiteit zijn ook het potje voetbal op het dak, en de krachtige omarming waarmee de vader Aleksei uit een nachtmerrie wekt. Maar daartegenover staan de momenten aan het begin en einde van de film waarop zij proberen af te spreken in dezelfde droom - een kunst die de personages van Moeder en zoon veel beter beheersen. De ene keer ziet Aleksei zijn vader aanvankelijk niet staan aan het eind van het pad, de andere keer droomt híj van bos en heide en zijn vader van stad en sneeuw. Dan helpt het niets dat ze op hun bed steeds meer in dezelfde houding gaan liggen, zoals Sokoerov in een voor zijn doen rappe montage laat zien.

Nog sneller en betekenisvoller wordt er gesneden in wat misschien wel de mooiste scène is, in elk geval de meest onbeschrijflijke, en die zich afspeelt tussen Aleksei en zijn vriendin. Het meisje bezoekt hem op de militaire school om een punt achter hun relatie te zetten. Terwijl ze haar zegje doet staat zij aan de ene kant van het raam, hij aan de andere, en om oogcontact te vermijden of te bemoeilijken beweegt ze voortdurend heen en weer. Aleksei volgt haar in die beweging, en Sokoerov monteert daarbij in hoog tempo close ups van hun priemende blikken aan elkaar. Telkens gaat één van de ogen schuil achter het venster: eerst van beide het linker- of rechteroog, wanneer het gesprek nog lief en onbezorgd is, en dan, zodra de twee zich van elkaar beginnen te verwijderen, haar linker- en zijn rechteroog en andersom. Hetzelfde is niet langer hetzelfde. Mocht deze beschrijving tekort schieten, dan is dat het grootst mogelijke compliment aan Sokoerov: zijn stijl is inmiddels zo persoonlijk én universeel geworden, dat het eigenlijk vrij weinig zin heeft om over zijn films te schrijven of lezen. Je moet ze zíen - in elk geval de eerste keer.

Levensbeschouwelijk sleutelwoorden

Droom en werkelijkheid, relaties, familiebanden, de Vader, mannelijkheid, eeuwigheid, herinnering, afscheid

Bron: Dit is een bewerking van artikelen die eerder verschenen in De Filmkrant en De Gelderlander

Voor meer informatie: zie IMDB.com.