KFA-filmbeschouwing

The Scarlet and the Black

‘The Scarlet and the Black’ (1983) is een oude oorlogsfilm van de Amerikaanse televisieregisseur Jerry London waarin Gregory Peck als idealistische priesters staat tegenover een altijd briljant acterende Christopher Plummer, die als een hoge SS officier het door de Nazi’s bezette Rome terroriseert. De karakters krijgen van regisseur Jerry London ruimte voor diepgang en paus Pius XII komt er redelijk genadig van af. Curiosum: dit is de eerste televisiefilm waarin Gregory Peck ooit optrad.

Frank G. Bosman

The Scarlet and the Black

In 1943 wordt SS kolonel Herbert Kappler in Rome gestationeerd om de stad onder volledige controle van de Nazi’s te brengen. Omdat Adolf Hitler en paus Pius XII een overeenkomst (concordaat) hadden gesloten, moet Kappler met groeiende tegenzin de neutraliteit van het Vaticaans grondgebied en van de Vaticaanse diplomaten respecteren. Een witte lijn van een meter breed markeert de grens tussen Nazisme en Rooms-katholicisme. Aan beide zijden van de lijn patrouilleren soldaten. Die grens is om twee redenen dun te noemen. Enerzijds laat de eigenzinnige Ierse bisschop Hugh O'Flaherty (Gregory Peck) geen gelegenheid ongebruikt om gevluchte geallieerde gevangen, joden en andere vluchtelingen uit de klauwen van Kappler te houden. Aan de andere kant raken beide werelden ook steeds meer met elkaar verweven. Paus Pius XII maant O’Flaherty er meerdere malen toe de Vaticaanse neutraliteit niet te compromitteren. Enige priester handlangers van de bisschop kunnen de verleiding niet weerstaan om ook met de Romeinse partizanen mee te werken. Kappler opent een persoonlijke heksenjacht op O’Flaherty, die hem steeds tart. De scène waarin hij langs de Vaticaanse kant van de lijn loopt en Kappler uitdaagt hem met een geweer neer te schieten, is legendarisch.

SS-er versus bisschop

Plummer is overigens in staat om Kappler niet tot een ééndimensionale slechterik te reduceren. De SS officier is even charmant als sadistisch, een even goede huisvader en echtgenoot als militair. Datzelfde geldt voor het karakter van O’Flaherty, die meerdere malen met zijn eigen geweten worstelt: hij brengt zijn vrienden immers in levensgevaar en het Vaticaan in een politiek onhandige positie. De apotheose van de film wordt gevormd door een laatste, rechtstreeks duel-met-woorden tussen SS-er en bisschop. Kappler vraagt O’Flaherty om zijn vrouw en kinderen te evacueren aangezien hij er zelf niet meer toe in staat is. De majestueuze achtergrond is het Colloseum, het symbool van een vervallen wereldrijk: Romeins en Germaans. De SS-er moet zijn trots inslikken maar de bisschop moet een even grote buil Ierse koppigheid inslikken om zijn aartsvijand te kunnen helpen. Diezelfde koppigheid slikt de Ier ook al in door Engelse oorlogsgevangenen te helpen. Veel van zijn studievrienden in Ierland zijn vermoord door Engelsen tijdens de burgeroorlog. Diezelfde Engelsen helpt hij nu ontsnappen.

Pius XII

The Scarlet and the Black is gebaseerd op boek ‘The Scarlet Pimpernel of the Vatican’ (1967) van J. P. Gallagher', die zijn verhaal weer baseert op historische figuren. Muziek is van Ennio Morricone. Niet zijn mooiste filmmuziek, maar bij Morricone is dat al steengoed. Zo wordt een etherische monnikenzang op gezette tijden verscheurt door atonale gitaren-in-overdrive.
Nog een woord over de positie van Pius XII, de ‘oorlogspaus’. Sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog wordt er een verwoed debat gevoerd over de houding van het Vaticaan tijdens de oorlog en de rol van de paus hierin. Volgens critici hulde de paus min of meer met de vijand. Aan de andere kant staan mensen die hem in bescherming nemen en wijzen op de delicate positie van de paus. In deze film wordt een redelijk mild beeld van de oorlogspaus neergezet: weifelachtig, maar oprecht. Een genuanceerd beeld, dat in de discussie over het Vaticaan en de tweede wereldoorlog nog al eens vergeten wordt.

Meer informatie: zie cinema.nl