Met hun controversieel docudrama over de ‘Tipton Three’, een trio Britse moslims die na een ondoordachte trip door Afghanistan in de gevangenishel van Guantánamo belandden, wonnen Michael Winterbottom en Mat Whitecross de Zilveren Beer in Berlijn. Dit kafkaiaans gruwelverhaal over de mensen achter de ‘bad people’ van George Bush stelt de ‘War on Terror’ ter discussie.

Karin Seberechts

Een drietal jaar terug volgde Michael Winterbottom in de stoffige voetsporen van twee Afghanen die over land naar Groot-Brittannië reisden. ‘In This World’ was het gedramatiseerde verslag van een hectische trektocht in aftands en kletterend transport, van een vluchtelingenkamp op de Afghaans-Pakistaanse grens, over Afghanistan, via Iran, Turkije, op weg naar beterschap.

Tot ergens halverwege THE ROAD TO GUANTÁNAMO lijkt de hachelijke trip van Shafiq, Ruhel, Asif en Monir zowat het spiegelbeeld van die helse tocht naar het westen. De tweede helft is zowaar nog hallucinanter... De vier Britse moslims uit Tipton reizen een maand na de aanslag op de Twin Towers naar Pakistan, waar Asif gaat trouwen met een meisje dat zijn moeder heeft uitgezocht. De anderen zijn getuigen. In Pakistan laat het viertal zich na het bezoek aan een moskee nogal onbesuisd naar Afghanistan meetronen.

Van avontuur tot nachtmerrie

“Een beetje uit avontuur en een beetje om onze kameraden te helpen”. En ook een beetje omdat de broden er zo ontzaglijk veel groter én goedkoper zijn dan thuis. De reis gaat van Quetta naar de Talibanbolwerken Kandahar, Kabul en Konduz, in rammelende vrachtwagens vol strijders en vrijbuiters die hun taal niet spreken. Onderweg breken er tegen de verwachting van de jongens in toch bombardementen uit en raken ze van elkaar gescheiden. In Mazar-e Sharif worden ze opgepakt door de troepen van de Noordelijke Alliantie en aan de Amerikanen uitgeleverd. Die breien een nog penibeler hoofdstuk aan hun uit de hand gelopen uitstap: Guantánamo Bay.
Op de Cubaanse basis worden Shafiq, Ruhel en Asif wegens hun zgn. lidmaatschap van een terreurorganisatie twee jaar lang fysiek en mentaal uitgewrongen. De slopende, tendentieuze ondervragingen door de Amerikaanse veiligheidsdiensten en het Britse MI5 leveren overigens niets op; begin 2004 kunnen de drie immers “beschikken”, zonder dat een van de talrijke beschuldigingen tegen hen is hardgemaakt. Monir, die vermist raakte voor de arrestatie, keerde nooit meer uit Afghanistan terug.

Zilveren beer

Michael Winterbottom heeft zijn zilveren regiebeer in Berlijn niet gestolen. De Brit, die om en bij het jaar een film aflevert, kan zowat elk verhaal trefzeker naar zijn hand zetten. Winterbottom is een ongedurig, bijzonder doortastend verteller, die zich elke film opnieuw met een ontwapenende vanzelfsprekendheid en een niet te temperen engagement een andere menselijke biotoop binnenwurmt. In THE ROAD TO GUANTÁNAMO paart hij heftige, in scène gezette hoofdstukken aan mistige archiefbeelden (?) en recht naar de camera gerichte getuigenissen van de drie betrokken Britten. Resultaat is een intense brok cinema die je zonder verwijlen meesleurt door een broeierig en chaotisch belaagd landschap, waar mannen uit de hele islamwereld - op een hoop gesmeten achter in verstikkende vrachtwagens - het armste volk ter wereld ter hulp snellen. Hoe dan ook. De broederlijke goodwill ijlt zich uiteindelijk te pletter op blind machtsvertoon. Nog eens duizenden kilometers verder valt niet alleen de tocht van de Britse moslims stil; ze worden lijfelijk aan de grond geklonken. Vastgezet, bewust van hun stuk gebracht, moedwillig gekleineerd.

Vuist in het gezicht

THE ROAD TO GUANTÁNAMO is ontegensprekelijk een efficiënte en pakkende politieke vuist in het gezicht van iedereen die het Amerikaanse strafkamp op Cuba appropriate, proper and humane (gepast, rechtmatig en menselijk) acht. Je verwacht nauwelijks minder van Winterbottom dan deze uit de kluiten gewassen tenlastelegging; al was het maar om de halsstarrige officiële beweringen te pareren. Guantánamo Bay is dan ook niet anders dan een botte aanfluiting van de democratische rechtsgang die de Amerikanen zo graag voorschrijven aan dictatoriale staten.
Je kan je eigenlijk afvragen welke waarde zij zelf aan hun officieel rechtssysteem hechten, om zich op dergelijke wederrechtelijkheden te moeten beroepen. Winterbottoms verbolgenheid over de misdadige rechterlijke dwalingen van het westen is terecht, oprecht en direct. Het leidt geen twijfel dat hij samen met co-regisseur Mat Whitecross tot de tanden gedocumenteerd aan de slag ging. Maar zijn eigen aanpak heeft anderzijds af en toe wat weg van de ontegenzeglijkheid van Bush en de zijnen.

Ronseltechnieken

Ik had deze hele onverkwikkelijke Guantánamo-historie door het gevoel voor een keertje niét helemaal onverwijld en compleet in Winterbottoms betoog mee te kunnen zeilen. Zijn onwrikbare geloof in de onschuld van zijn personages is overtuigend. Maar het zou absoluut geen verraad aan hun adres zijn geweest om even te grasduinen in de ronseltechnieken van de Pakistaanse clerus. Om iets langer stil te staan bij de manier waarop een niet eens bepaald religieuze jongen uit de West Midlands b.v., die bovendien op trouwen staat, in een GAP-shirt tussen Talibanmilities verzeilt. Samen met honderden anderen. Het ene onrecht wist het andere nl. niet uit.

Op dat vlak brengt Stephen Gaghans benadering in het nochtans ook nauwelijks uitgesponnen Syriana meer opheldering. Hij geeft in een aantal korte scènes nl. wél aan hoe twee (even onschuldige) jongens door de geraffineerde machinaties van de jihad worden ingehaald. Zonder zijn empathie met de jonge Pakistani prijs te geven. Winterbottom is nooit een man van veel nuances geweest, en zijn ongebreidelde partijdigheid siert hem. Maar de lacunes in zijn aanklacht - de “onverwachte” Amerikaanse bombardementen waren b.v. al aan de gang toen de vier uit Tipton naar Afghanistan trokken - worden niet gedicht door engagement alleen. Hier en daar een kanttekening had zijn kordate boodschap niet minder prangend gemaakt.

THE ROAD TO GUANTÁNAMO is briljante, stoutmoedige én noodzakelijke politieke cinema, gemaakt door een vurig cineast die een publiek kan bezweren. Al moet hij er af en toe een kleinigheid voor onder de mat vegen.

Levenbeschouwelijke sleutelwoorden:

Oorlog, rechteloosheid, Islam, onrecht, wraak, mensenrechten

Bron: Deze bespreking komt uit het blad Filmmagie no.564 van de Vlaamse zusterorganisatie Filmmagie.

Voor meer informatie: zie IMDB.com.