The Road Home is een poëtisch verhaal over de liefde tussen een man, een vrouw en hun zoon over de grens van de dood heen. Het speelt zich op het Chinese platteland. Wat de film ons toont heeft op het oog niet veel van doen met onze cultuur, religie en rouwrituelen. Maar de film roept wel de vraag op wat de waarde van dergelijke rituelen in het algemeen is. Waar komen ze vandaan, hoe en wanneer werken ze en waardoor worden ze bedreigd? Zo bekeken stelt dit Chinese verhaal thema’s aan de orde die niet zo veel verschillen van wat ons hier en nu bezighoudt. De universele zeggingskracht van dit verhaal over leven, liefde, dood en rouwrituelen maakt het ook voor ons hier een waardevolle film.

Marjeet Verbeek

The Road Home (Chinese titel: “Mijn vader en mijn moeder” - Wo de fy quin mu qin) is gebaseerd op de Chinese roman “Aandenken” (Bao Shi)en vertelt hoe een zoon zich de liefde tussen zijn vader en moeder herinnert. Die liefdesgeschiedenis van vader en moeder staat binnen een raamvertelling die drie dagen in de jaren negentig bestrijkt.

De raamvertelling vertelt over de terugkeer van Luo Yusheng na vele jaren uit de stad naar zijn afgelegen geboortedorp Sanhetun in het noorden van China. Hij komt terug voor de begrafenis van de dorpsonderwijzer Luo Changyu, zijn vader. Sanhetun is enig kind en ongehuwd. Moeder Zhao Di staat erop dat volgens traditioneel gebruik de lijkkist van de stad naar het dorp wordt gedragen. Maar er zijn geen dragers nu de gemeenschap nog slechts uit oudere mannen, kinderen en vrouwen bestaat. De bejaarde moeder is vasthoudend. Zij neemt plaats achter het weefgetouw om zelf het rouwdoek voor over de lijkkist te weven. Vanuit vaders werkkamer ziet Luo Yusheng zijn moeder ononderbroken aan het doek werken. Dan ziet hij een foto van zijn ouders staan. Hij herinnert zich de verhalen van de dorpelingen over zijn ouders als liefdespaar in de jaren vijftig, in een tijd van gearrangeerde huwelijken ongewoon en baanbrekend. Die herinneringen vormen als flashback naar de vijftiger jaren het middendeel van de film. Zij vertellen hoe de achttienjarige Zhao Di met haar blinde moeder in Sanhetun leeft en verliefd wordt op de nieuwe onderwijzer. De liefde is wederzijds en zo sterk dat ze alle moeilijkheden op hun levenspad zal overwinnen. Ze blijven bij elkaar tot de dood hen scheidt en zelfs over de dood heen. Terug in de raamvertelling zien we hoe zoon bereid is veel geld uit te geven voor dragers, maar op de dag van de begrafenis blijkt dat minstens 100 oud-leerlingen de kist kosteloos willen dragen. Voordat Luo Yusheng naar de stad terugkeert vervult hij vaders dierbaarste wens en geeft hij een dag les in de oude dorpsschool. In de lente zal een nieuwe school worden gebouwd en een nieuwe onderwijzer is op komst. Het leven gaat door. 

Omzichtigheid

De regisseur van deze film, Zhang Yimou, is voortrekker en vooraanstaand cineast van de zogenaamde 5de generatie filmers in de Chinese volksrepubliek. Hij heeft al veel films op zijn naam staan (Het rode korenveld, Raise the Red Latern, De geschiedenis van Qui Ju.) die hem in het Westen een gewaardeerd en gelauwerd cineast maken. Met The Road Home won hij op het Filmfestival van Berlijn 2000 de Zilveren Beer.

In China krijgt Yimou minder waardering omdat onder al zijn vertellingen een kritische politieke boodschap zit. Dat bracht hem regelmatig in conflict met de politieke censuur. Yimou verklaart zijn omzichtigheid: “In China is alles politiek, dus ook elke film. Tot op heden is het nauwelijks mogelijk sociale of politieke problemen rechtstreeks te behandelen. Men kan het alleen doen aan de hand van de verhoudingen tussen de personages.” In The Road Home komt die omzichtigheid terug. Terloops wordt verteld dat de onderwijzer teruggeroepen is naar de stad omdat hij politieke problemen heeft. Het feit dat hij voor straf twee jaar langer moet wegblijven omdat hij zonder toestemming de zieke Zhao Di opzoekt, wordt maar kort aangestipt. Het fijne van zijn politieke problemen komen we niet te weten. Misschien heeft het te maken met het feit dat les geeft uit eigen werk, waaruit groot respect voor traditioneel gedachtegoed spreekt. Het verhaal speelt zich af tijdens het bewind van Mao en in die tijd waren eigen initiatief en aandacht voor traditionele waarden taboe. 

Waarden van het platteland

Ondanks de politieke lading van zijn films is Yimou niet blij met dat men ze in het westen iedere Chinese films als politiek statement ziet. Politiek kritische films maken is niet zijn belangrijkste doel. Hij wil wel op een positieve manier verbeelden wat voor het China van vandaag van waarde is en behouden moet worden. Veel van zijn films spelen zich af op het platteland, omdat Yimou daar in het alledaagse leven vindt wat voor hem van waarde is. Dit heeft een autobiografische achtergrond. Als gevolg van de Culturele Revolutie onder Mao werd Yimou als achttienjarige jongen naar het platteland verbannen om, zoals indertijd veel intellectuelen ‘getransformeerd’. Hij heeft daar veel van geleerd want hij zegt: “De boeren maken de meerderheid van de Chinese bevolking uit en wie de Chinezen wil begrijpen moet eerst de boeren begrijpen”. Op het platteland treft hij nog waarden aan die niet verloren mogen gaan. Een manier van denken en voelen waaruit eenvoud en harmonie met de natuur spreekt. Of zoals Yimou zelf zegt: “Een Chinees spreekwoord luidt: ‘de terugkeer naar de eenvoudige dingen is het pad naar de wijsheid’. Dat raakt in China in de vergetelheid”.

Westerse invloed

En die vergetelheid komt volgens hem niet alleen voort uit de Culturele Revolutie, maar ook uit door de invloed van het Westen. Yimou weer: “China verandert alsmaar sneller in een maatschappij die volledig om productiviteit en geld draait. De echte waarden, de eenvoud van het dagelijks leven verliest men uit het oog. China wordt verplicht veel te snel en te abrupt gewoontes en waarden van het Westen over te nemen en heeft geen tijd om alles op een eigen manier te verwerken. Op vele vlakken staan de Westerse en Chinese cultuur diametraal tegenover elkaar. Het radicaal omwentelingsproces van ultra - materialistisch en economisch denken doet de Chinese cultuur geweld aan, niet minder dan dat het te lijden heeft gehad van de wandaden van de politiek - ideologische culturele revolutie.”

De uitholling van Chinese tradities door westerse invloeden maakt Yimou in de film via subtiele kritiek duidelijk. Zo is bijvoorbeeld het dorp leeggelopen omdat alle jonge mannen, inclusief de zoon, hun fortuin zoeken in de grote stad. Zij dreigen te vergeten dat ze geworteld zijn in het platteland. De burgemeester die Zhao Di’s wens om haar man traditioneel te laten begraven beschouwt als een restant van bijgeloof uit vervlogen tijden is een ander voorbeeld. Of ook de Titanic posters in het huis van de moeder die verwijzen naar de verwestersing en teloorgang van de Chinese cultuur.

Nabeschouwing 

Mens en natuur

Yimou geeft in deze film een duidelijk Chinese liefdesgeschiedenis universele betekenis. De onvoorwaardelijke trouw en liefde van de ouders voor elkaar en van hun zoon voor zijn ouders overbruggen behalve de culturele, politieke, ideologische grenzen zelfs de grens van de dood. De aandacht voor de visuele kracht en pracht van de natuur, bijvoorbeeld aandachtige weergave van de seizoenen, suggereren dat in harmonie leven met de natuur, een natuurlijk leven leiden van cruciaal belang is. Yimou zegt hierover: “Zo vertelde men in de oude Chinese kunsten dat het tonen van één blad de hele herfst en één element de hele wereld laat zien.” De inspiratie van deze filosofie is duidelijk te herkennen in The Road Home.

De personages worden in The Road Home dan ook in een expressieve verhouding tot het landschap geplaatst, dit correspondeert met de traditionele Chinese schilderkunst waar een mens als het ware opgaat in de natuur. 

Het innerlijk van de personages, hun gemoedsstemmingen valt samen met uiterlijke wisselingen van de seizoenen: de winterse kou van het gebroken hart, de hoop die telkens weer opbloeit in de lente. Dergelijke beelden suggereren dat de mens natuurlijk is, onderdeel uitmaakt van de cycli van de natuur, van de kosmos. Het alledaagse leven dat de mensen leiden is ook cyclisch. We zien dat in de beelden met name bij Zhao Di, die in deze film model staat voor het boerenleven in harmonie met de natuur. Zhao Di, die telkens weer opnieuw met veel liefde en aandacht water put, natuurlijke draden weeft en zorgvuldig bereide maaltijden in een speciale porseleinen kom doet, symbool van haar liefde voor de onderwijzer. Maar we horen het ook bij Luo Changyu als hij met overgave de kinderen onderwijst. Die stadse onderwijzer uit een hogere klasse, wiens symbool van liefde een haarspeld uit de stad is, maar die heel goed begrijpt dat hij de boerenbevolking waarden onderwijst die juist hen al eigen zijn en tenminste daar behouden moeten worden. Om nog een paar verzen van hem te citeren:

Alles heeft een doel
Ken het heden, ken het verleden
Heb respect voor ouderen
Er zijn vier seizoenen
Leer lezen schrijven en rekenen
Houdt een dagboek bij
Onze geest komt tot leven
Draagt onze wensen
Met de lente komt de hoop 

En dan tenslotte de landweg, een aan de natuur ontleende metafoor voor de liefde tussen Zhao Di en Luo Changyu. Zoals de zoon het zegt: de weg is deel van hun liefde, ook weer over de dood heen. 

De weg

De oorspronkelijke Chinese titel van de film is: “Mijn vader en moeder” en verwijst natuurlijk naar de hoofdpersonages zoals de zoon die zich liefdevol herinnert. De liefde die hem doet besluiten aan zijn moeders wens te voldoen. Een wens die blijkbaar uiteindelijk veel oud-dorpsgenoten delen. De Engelse titel The Road Home legt nadruk de landweg naar en van het bergdorp. Beide titels zijn sterk en geven aan waar de film om draait. De filmische zeggingskracht van de engelse titel is dat het weggetje, dat door het heuvellandschap kronkelt en het dorp met de stad verbindt, een cruciale rol speelt. Het fungeert letterlijk en figuurlijk als rode draad in het verhaal. De weg symboliseert het verliefde hart van het meisje dat de onderwijzer toevallig wil ontmoeten. Maar het is ook de weg van het gebroken hart wanneer de onderwijzer haar verlaat om naar de stad te gaan. De weg doet haar zelfs van uitputting neervallen. Maar twee jaar wacht ze hem met een geheeld hart langs dezelfde weg opnieuw op met haar kom noedels. En tenslotte wil dezelfde nu bejaarde vrouw dat haar gestorven man van de stad over die weg wordt teruggedragen opdat hij de weg naar huis zal terugvinden. De weg van de levenden en de doden. 

Tao

In The Road Home sluit Yimou aan bij het Taoïsme, de traditionele Chinese levensfilosofie en wijsheid gebaseerd op het anonieme geschrift Tao te ching uit de 6de eeuw voor Christus. Een tekst vol aforismen, die onze Westerse logica te boven gaan. De Tao te ching is eerder mystiek van aard en maakt duidelijk dat alle tegenstellingen, zoals goed en kwaad, mooi en lelijk, niet zonder elkaar kunnen bestaan, maar uiteindelijk als harmonie ervaren kunnen worden en tot rust komen in de cirkel. We zien dat uitgebeeld in het Yin en Yang symbool. In het Taoïsme gaat het niet om een lineair, maar om een cyclisch bestaan: seizoenen, windstreken, dood en geboorte, ochtend en avond, zomer en winter, uit en thuis. Het cyclisch bestaan roept geen eindpunt op maar leeft vanuit een mysterievol kosmisch centrum waaruit onuitputtelijk geput wordt.

Zhao Di en Luo Changyu. Zij lopen Tao, wat letterlijk betekent: de Weg. Hun engagement ligt bij het cyclische leven, het eenvoudige, natuurlijke leven. Hun geestkracht en hun liefde voor elkaar is sterker dan welke ideologie of politieke structuur dan ook en kan daarom de kloof overbruggen tussen hogere en lagere klassen, tussen stad en platteland, tussen het oude en het nieuwe China. Hun geestkracht en liefde laat het leven doorgaan, tot over de dood heen. De terugkeer van de gestorven onderwijzer naar zijn rustplaats laat een nieuw begin herboren worden. Een nieuwe school, een nieuwe onderwijzer en wie weet een nieuwe kans voor de zoon.

Onderwijs

Dit is dan ook dat andere belangrijke thema in de film: de waarde van onderwijs voor mensen op het platteland. De cineast brengt onder de aandacht hoe op het platteland met respect, ja zelfs met verering wordt opgekeken naar onderricht. In The Road Home, maar ook in zijn voorlaatste film Not one less pleit hij voor meer en beter onderwijs. Hij draaide deze twee films kort na elkaar. Ze worden ook wel beschouwd als een tweeluik, omdat ze laten zien hoe in achtergebleven, verpauperde gebieden van China dikwijls het geld ontbreekt voor een goede school en bij afwezigheid van een onderwijzer kinderen van kennis verstoken blijven. Ook hier ligt een autobiografische kern. De cineast heeft bindingen met de onderwijswereld op het platteland, met het leven en werk van leraren. Talloze familieleden van moeders zijde zijn daar leerkrachten. 

Zwart-wit en kleur

De raamvertelling is in zwart-wit, de flashback in kleur. Een goede keuze vanwege de aard van het verhaal. De winterse sfeer, versterkt door zwart-wit beelden, is de weerspiegeling van de droefheid in het hart van de zoon en van de moeder om de dood van vader en geliefde. De herinnering aan de liefde van zijn ouders kleurt Yimou daarentegen in met prachtige tinten. De kleuren roepen de schoonheid en diepte op van de sterke liefdesband tussen Zhao Di en Luo Changyu. Vertelstem, raamvertelling en herinneringsverhaal sluiten naadloos op elkaar aan en zijn naar het einde met elkaar verweven. Het herinneringsverhaal is opgebouwd vanuit het oogpunt van Zhao Di en gaat van start met een close-up van het meisje.

Wilskrachtige vrouwen

Het personage van het dorpsmeisje Zhao Di wordt vertolkt door Zhang Ziyi. Het is haar debuut. De bejaarde moeder wordt vertolkt door Zhao Yuelin die geen beroepsactrice is. Een voortreffelijke keuze want de twee vertolksters belichamen hun personage op een ontroerende manier. Zhang Yimou vond in Zhao Ziyi een gezicht dat zoals hij het zegt, “nog volkomen onschuldig en ongerept is”. En bovendien mooi. Bij die keuze stond Zhang Yimou een oud Chinees gezegde voor ogen dat zegt dat een zoon zich nooit zal inbeelden dat zijn moeder lelijk is. Het doet er weinig toe of ze dat wel of niet was.

In The Road Home staat de moederfiguur dan ook centraal: een gewone Chinese plattelandsvrouw die recht door zee gaat en weet wat ze wil. Als jong verliefd meisje of als bejaarde treurende weduwe straalt Zhao Di dezelfde stille vastberadenheid uit. Zij doorbreekt het gearrangeerde huwelijk en gaat tegen de stroom in wanneer zij erop staat dat haar man begraven wordt volgens traditioneel Chinees begrafenisritueel. Het personage van Zhao Di neemt plaats in de rij van wilskrachtige vrouwen die je in alle films van Zhang Yimou tegenkomt. 

Verhalende poëzie

In The Road Home maakt Yimou gebruik van de oude Chinese esthetische traditie van de verhalende poëzie. Het verhaal is eenvoudig, de thematiek ook, maar visuele stijl is poëtisch en rijk aan emotionele impulsen. Yimou ontwikkelt (met zijn cameraman Hou Yong en editor Zhai Ru) een ritmische beeldenpracht die de diepe en oprechte gevoelens en gemoedsbewegingen van de personages laat aanvoelen.

Typerend voor het camerawerk is het spel van overvloeiers en overdrukken dat het filmritme zijn vloeiende beweging verleent. Zoals in de sequentie waarin Zhao Di op zoek gaat naar de verloren haarspeld. En de beeldenreeks waarin honderd oud-leerlingen de onderwijzer naar zijn laatste rustplaats vergezellen. Karakteristiek zijn tevens de vele ritmebepalende rij-opnamen zoals in de sequentie waarin Zhao Di er niet in slaagt om de uit het dorp vertrokken Luo Changyu in te halen om het voor hem bereide maal te brengen. Het meisje struikelt en de kom valt in scherven uit elkaar.

Schitterend ook is de kleurenfotografie met het aan Zhang Yimou zo eigen en in al zijn films terugkerende rood als dominerende kleur. Koloriet dat werkzaam is op het gelaat, voorwerp of kledingsstuk, in een lichtinval of landschap.

Beeldrijm en geluid

De films telt ook tal van mooie filmrijmen zoals de beelden van een bejaarde Zhao Di die op het oude weefgetouw de rouwdoek weeft en de scène van de jonge Zhao Di die op hetzelfde weefgetouw de rode geluksdoek voor het nieuwe schooltje weeft. Naar het einde toe laat de cineast in een parallelmontage heden en verleden in elkaar overvloeien: thuis gezeten hoort de oude Zhao Di, op de dag na de begrafenis vanuit het schooltje een onderwijsstem die net zo klinkt als die van haar overleden man. Herinneringen wellen op. Zij loopt gehaast, zoals vroeger, naar het schoolgebouw.

Daarbij is de soundtrack niet te veronachtzamen. Zo zal Zhao Di heel haar leven in de ban blijven van de stem van haar echtgenoot bij het lesgeven. Trouwens, ook aan de natuurgeluiden geeft de cineast een expressieve meerwaarde. En het meeslepende muzikale thema van filmcomponist San Bao weet de emotionele lading van de beelden te versterken. 

Levensbeschouwelijke sleutelwoorden:

Liefde, ouderliefde, zoonschap, onderwijs, dood, rouw, traditie, China, Taosime.

Bron: Deze recensie is een weergave van een voor- en nabeschouwing bij de film, die Marjeet Verbeek op verschillende plaatsen in Nederland hield.

Voor meer informatie: zie IMDB.com.