Klassieke films willen bij terugkijken nog wel eens tegenvallen. Zo niet het vijftig jaar oude Rebel without a cause. Ik werd opnieuw geïntrigeerd door deze cultfilm waarop de jonge James Dean te zien is, enkele maanden voor zijn dood. Ik keek naar de heruitgave op DVD inclusief de bijzondere extra’s. Je kunt je afvragen of hiermee het kunstwerk geen geweld wordt aangedaan, immers alle scènes die eruit geknipt werden horen niet langer tot het kunstwerk als zodanig. Toch moet ik toegeven dat ik denk juist door een van die extra scènes de sleutel tot de film te hebben gevonden. 

Marcel Poorthuis

De film begint met een raadselachtige scène waar Jim Stark (James Dean) op de grond ligt met een speelgoedbeestje en die toedekt onder een doekje daarbij karakteristiek hinnikend lachten zoals hij dat kon. Daarna begint het verhaal, zoals bekend met een conflict tussen hem en zijn ouders die hem van het politiebureau moeten halen. Het is het begin van de generatiekloof die de zestiger jaren diepgaand zou kenmerken. Het is niet gemakkelijk om aan te geven wat de jonge generatie de oude nu eigenlijk verweet: te keurig, te recht, te weinig swingend? De poging om het in een marxistische bril uit te leggen: de oudere generatie als te materialistisch klopt evenmin, het was juist de jongere generatie die massaal de consumptie, de scooters, de auto's de muziek, de platen ontdekte als bepalend voor de eigen identiteit. Popmuzikanten als Dylan en de Beatles stonden dan ook voor een ambigue rol: ze moesten maatschappijkritisch zijn en waren tevens de nieuwe miljonairs. 

Vader, sta op!

In deze film ligt dit alles nog minder uitgesproken: de hoofdpersoon verwijt zijn ouders niet dat ze te streng zijn, maar dat ze geen ouders voor hem zijn. Hij vraagt met name zijn vader - die onder de plak van zijn moeder zit - om "op te staan".
Op het politiebureau is ook een jongen die de rest van de film een centrale rol zal spelen: hij is wees. Jim Stark (James Dean) geeft hem zijn jasje omdat hij het koud heeft. (Dezelfde symboliek als in het begin van de film!). Beide jongens worden door de ouderen gezien als probleemgevallen. Behalve een politie-inspecteur die - heel verrassend – Jim Stark zelfs tegen de grond gooit. Hij is de enige vertrouwenspersoon, niet omdat hij toegeeft aan de jongen, integendeel, omdat hij zich teweer stelt. "U kijkt dwars door me heen", zegt Jim. 

Chicken run

Het verdere verloop van de film is haast te bekend om te memoreren: Na een gevecht bij het planetarium gaan twee jongens onder wie Jim Stark/James Dean strijden om wie een lafaard is. Ze rijden beiden op de afgrond af met een oude auto, de zogenaamde chicken run. Wie het eerst uit de auto springt is een lafaard. Jim Stark/James Dean springt heel laat , dat wordt nog expliciet gezegd, maar de andere jongen blijft vast zitten met zijn jack en stort in de afgrond. Jim vraagt zijn vader of hij de uitdaging, een zaak van eer, toch had moeten weigeren of negeren. Hij krijgt - veelzeggend - geen principieel antwoord. Jim gaat naar het politiebureau om de zaak aan te geven, maar de beambte is druk met andere zaken en de inspecteur is niet aanwezig. Dan gaat hij samen met Judy (Natalie Wood) en de weesjongen John ‘Plato’Crawford (Sal Mineo) naar een verlaten villa. En hier vond ik de sleutel: de weesjongen zegt in één van de extra's dat Jim en Judy eigenlijk zijn vader en moeder zijn. Het doet denken aan het woord van het evangelie, in parafrase: "Wie zijn mijn ware moeder en broeders? Degenen die samen met mij zijn, één van geest, niet de biologische verwanten".

Pantoffelheld wordt weer vader

De villa wordt tot een paradijselijk oord, waar iedereen gelukkig is. Nadat de jongen is toegedekt, besluiten James en Judy de villa verder te verkennen. Daarmee kiezen ze eigenlijk voor het gezelschap van hen beiden en laten ze de jongen in de steek. Ze vallen in slaap, elders in de villa. Als de weesjongen ontwaakt voelt hij zich verraden door zijn 'echte' ouders. Feitelijk is dit de aanleiding voor de dramatische slotscène - weer bij het planetarium - waar de weesjongen door de politie wordt neergeschoten: het paradijs verwoest. Jim Stark/James Dean dekt de jongen toe met zijn legendarische rode jack dat na de film een hype zou worden in Amerika. Ondertussen is de symboliek nu duidelijk: Jim erkent zijn vaderschap over de jongen door hem zijn jas te geven. Dan gebeurt er nog iets merkwaardigs: de vader Stark zegt tegen zijn zoon Jim: "Sta op". Dan geeft hij zijn zoon zijn eigen colbertje, waarmee de vader op dat moment zich ontdoet van zijn slappe rol als pantoffelheld en weer de vader van Jim wordt. 

Authentiek vaderschap

Is de film ondanks de dramatische slotscène niet teveel een happy end? Het lijkt er een beetje op: vader Stark wordt wel erg verrassend op het eind gerehabiliteerd. De film moet trouwens sowieso niet op waarschijnlijkheid worden beoordeeld: alles speelt zich af in 24 uur en heeft veel meer weg van een Griekse tragedie. Het planetarium krijgt de allure van een tempel: de jongen wordt vol mythische symboliek op de drempel ervan neergeschoten. Mogelijk had de film oorspronkelijk veel dramatischer moeten aflopen: in een van de interviews wordt gesuggereerd dat er twee zouden moeten sterven, wellicht dus ook Jim Stark/James Dean.
Toch is de mythische strekking van de film duidelijk; een jongen op zoek naar zijn echte vader die tegen zijn zoon durft te zeggen: sta op!

De zestiger jaren hebben de kritiek op autoritair vaderschap zonder werkelijke aandacht verder ontwikkeld, zonder dit conflict overigens werkelijk op te lossen. Misschien is het iets voor onze tijd om een nieuw authentiek vaderschap op het spoor te komen.

Levensbeschouwelijk sleutelwoorden:

Generatiekloof, vaderschap, zoonschap, opstandigheid, zestiger jaren

Voor meer informatie: zie IMDB.com.

Zie ook: J. Duyndam, Twaalf vaders. Over wensdenken en geloofwaardig vaderschap, Uitgeverij Nieuwezijds (2004).