In de film ‘My Name is Joe’ haalt regisseur Ken Loach een krachttoer uit: hij vertelt een liefdesverhaal in een liefdeloze omgeving. Nu hij van de drank af is wil Joe meer van zijn leven maken en als hij dan Sarah ontmoet lijkt zijn leven niet meer stuk te kunnen. Als hij het tenminste zelf niet weer stuk maakt, zo ontdekt hij. Armoede, drank, drugs, voetbal en Beethoven in de troosteloze wijken van Glasgow leveren een aangrijpend liefdesdrama op waaruit blijkt dat achter de donkere wolken boven Glasgow ook de zon schijnt.

Tjeu van den Berk

‘Mijn moeder is mijn naam vergeten,
mijn kind weet nog niet hoe ik heet.
Hoe moet ik mij geborgen weten?

Voor wie ik liefheb, wil ik heten.’ (Neeltje Maria Min)

Voetbal is religie

‘My name is Joe and I’m an alcoholic.’ Joe Kavanagh, 37 jaar oud, (Peter Mullan) wordt niet moe avond aan avond deze woorden als een mantra te herhalen op de AA-bijeenkomsten. Hij staat bijna een jaar ‘droog’ maar weet dat het een onderdeel van de therapie is om steeds weer te erkennen dat je ziek bent. Hij voelt zich weer met beide benen op de grond staan in zoverre dat mogelijk is in één van de meest troosteloze wijken van Glasgow, vol werkeloosheid, verslaving, geweld, en vooral armoede. Zoals zovelen moet hij rondkomen van een uitkering en van links en rechts wat bijklussen. Daarnaast voelt hij zich geroepen om sociaal werk te doen onder zijn lotgenoten, hetgeen betekent, een voetbalelftal coachen. Voetbal is één van de weinig nog gezonde uitlaatkleppen in deze troosteloze onderkant van de maatschappij. Joe zet zich in voor een groep volstrekt ongetalenteerde voetballers (het slechtste elftal ooit!) maar die allen onder zijn enthousiaste leiding hun grauwe situatie voor even vergeten en misschien een begin maken met zich aan spelregels te houden! Ze dragen grauwe, ongewassen West-Duitse shirtjes met op hun rug de namen van de spelers die in 1974 wereldkampioen zijn geworden. Voor even is men Beckenbauer, Hoeness en Vogts. Als die shirtjes op een bepaald moment niet meer mogen, stelen ze in een sportzaak gloednieuwe Braziliaanse shirtjes. Als je deze film hebt gezien, weet je weer dat sport een hoogst levensbeschouwelijke aangelegenheid is! Mythe en ritueel tegelijk!

Onmogelijke liefde

Joe wil echter meer, zeker nu hij het gevoel heeft weer greep te krijgen op zijn/het leven. Van meetaf aan ontmoet de kijker in hem een hartverwarmende, mercuriale persoonlijkheid. En als hij merkt dat zelfs illusies werkelijkheid kunnen worden (er bloeit een liefde op tussen hem en de maatschappelijk werkster Sarah Downey (Louise Goodall), nog wel iemand uit de middle-class!), kan het voor zijn gevoel niet meer stuk gaan. Hij heeft haar ontmoet bij één van zijn spelers, wiens vrouw een heroïnehoertje is, en die het samen, zonder hulp van Sarah, niet klaar spelen hun kind behoorlijk op te voeden. Behoedzaam, vol respect en tederheid (dit alles getoond in sprankelende scènes vol humor) groeit er iets heel moois tussen Joe en Sarah. Ze stellen zich steeds kwetsbaarder op. Maar zij is bang. Zal zij voor de zoveelste keer teleurgesteld worden? En hij is bang. Zijn vorige geliefde heeft hij in een dronken roes in elkaar geslagen. Hun bange voorgevoelens slaan tijdens het kijken naar de film al vlug op ons over want we merken vrij spoedig dat zich in Glasgow een Grieks drama afspeelt. Onontkoombaar, zo lijkt het, spint het noodlot zijn web, toont de gevangenis zijn onneembare tralies.

Postcode

Ken Loach, één van de meest vooraanstaande Britse regisseurs, heeft in ‘My Name is Joe’ weer eens zijn visitekaartje afgegeven. Steeds weer weet hij prachtige ‘low-budget, high-integrity’ films te maken over ‘the working-class-people’. Voor deze film is zijn scenarioschrijver, Paul Laverty, drie maanden in Glasgow gaan wonen, midden in de buurt waar later de opnames plaats zouden vinden. Hij heeft geprobeerd aan den lijve het leven van de mensen daar aan te voelen. Verschillenden van hen zullen later in de film zichzelf spelen. In een interview op TV vertelt Laverty over een college dat hij enkele jaren daarvoor op de universiteit volgde, en dat een onuitwisbare indruk op hem heeft gemaakt. De hoogleraar presenteerde een onderzoek over de postcodes van Glasgow! Zoals bekend zijn postcodes aan bepaalde straten en wijken gebonden. Wat Laverty fascineerde en tegelijkertijd hevig in beroering bracht, was het feit dat uit het onderzoek onomstotelijk bleek dat mensen uit wijken met de ene postcode, gemiddeld twee jaren minder te leven hadden dan mensen uit straten met de andere postcode. Soms grensden die straten aan elkaar! Of het feit dat mensen met de ene postcode gemiddeld twee centimeter langer werden dan mensen met de andere. En Laverty realiseerde zich, dat als je uit je postcode al feilloos je leeftijd en je lengte kunt voorspellen, je dan zeker uit de plek waar je geboren bent kunt voorspellen hoe de kwaliteit van je leven er uit zal zien, en welke keuzes je later zult kunnen maken. ‘Zeg me je postcode, en ik zal zeggen wat er uit je worden zal!’

Kansarm, kansloos

Deze film laat zien dat armoede op een onontkoombare wijze universeel mensen gevangen houdt, zowel de sterken als de zwakken, de goeden als de slechten. Het is schrijnend om te zien hoe de kansarmen uiteindelijk ook kansloos blijken te zijn. In een centrale scène uit de film staan Joe en Sarah recht tegenover elkaar, en schreeuwt hij haar toe: ‘Jij kunt kiezen! Jij hebt je bank, je hypotheek, je leningen, jij kunt verhuizen, hebt een baan en connecties. Ik kan niet kiezen omdat ik niks héb te kiezen. Het is volstrekt belachelijk om te zeggen dat ik vrij ben om bepaalde dingen te doen of te laten.’ Loach zegt in een interview: ‘De eisen die Joe stelt aan het leven zijn niet hoog, maar toch kan hij het niet redden. Voor de stad Glasgow gelden maar twee opties. Armoede lijden of de drugshandel in.’ Ik moest na het zien van de film denken aan het motto dat de Portugese auteur José Saramago voor één van zijn romans gekozen heeft. ‘Een man ging naar de galg en een ander die hem tegenkwam sprak tot hem: ‘Hoe dat nu, waarde heer, dat gij zo gaat?’ En de veroordeelde antwoordde: ‘Ik ga niet, dezen hier voeren mij.’

Nieuw leven

En toch en toch… ligt de kracht van ‘My Name is Joe’ in het feit dat Loach en Laverty ondanks alles blijven geloven in een verlossing, ja zelfs in een romantische verlossing. De film eindigt als een tragedie maar toch ook weer niet in volslagen wanhoop. We bevinden ons op een kerkhof waar de begrafenis plaats vindt van één van Joe’s spelers die zelfmoord heeft gepleegd. Als hij bij het graf staat, zal Joe zich realiseren dat hij het aan deze radeloze vlucht uit het leven van zijn vriend te danken heeft dat hij nog leeft. De meest duistere schaduw heeft blijkbaar nog een lichtrand. En als hij even later het kerkhof afloopt, staat Sarah hem blijkbaar weer toe dat hij met haar oploopt, en dan weten wij, Joe weet dat nog niet, dat Sarah zwanger is van nieuw leven. De ‘oude’ Sarah is toch nog vruchtbaar geworden! En we hopen dat zij het kind de naam van José of Josué zullen geven, degene die op een dag haar/zijn ‘elftal’ uit deze woestenij zal leiden, het beloofde land in, waar iedereen getekend zal worden met een bevrijdende postcode.

Melodrama

Zo opgeschreven, klinkt het als een melo-drama, en dat is deze film ten diepste ook. Maar niet in de negatieve zin van dit woord. Loach brengt zijn verhaal buitengewoon levensecht en vol vaart in beeld. Maar dit drama heeft behoefte aan een ‘melodie’ waarin het ‘leven elders’, van ‘achter de coulissen’ te horen is. Het alledaagse bestaan tart je zo dat je er ofwel uitstapt, de dood in, ofwel dat een melodie uit hogere sferen, je zo in vervoering brengt, dat je over de dodelijke grens heengetrokken wordt. In ‘My Name is Joe’ is dit zelfs letterlijk het geval als we vernemen dat Joe helemaal weg is van het vioolconcert van Beethoven. Als hij die muziek afdraait op zijn casetterecorder (we horen het langzame deel eruit verschillende keren), komt hij tot zijn diepste innerlijk. Dat kan eigenlijk niet in dat milieu, van Beethoven houden. Dat is melo-drama, maar Loach lijkt ons te zeggen, dat een dergelijke muziek pas in staat is die man boven zijn milieu uit te tillen, door een volstrekt andere dimensie op te roepen. Loach wil eigenlijk een tour de force uithalen: een liefdesverhaal vertellen in een liefdeloze omgeving.

Voor meer informatie: zie Cinema.nl