In The Mission is geen klooster te zien. Wel een jungle van menselijk streven en weerstreven. Jezuïeten leven niet in kloosters, maar in de wereld, ook al in het 18e eeuwse Latijns Amerika. Jezuïeten werkten er om van ‘wilden’ chris­tenen te maken. Hen werd een cultuur geschonken die niet af is en tegenstrijdig. De film The Mission vraagt opnieuw: wat is waarheid? De film is drama, Kaïn en Abel revisited. De film sleurt ons mee in de verwarring en dwingt ons vervolgens tot de keuze: kanonnen of weerloze kinderen, machteloze geloofspraktijken of slavenhandel.

Ben Frie SJ

Volgens de geestelijke oefeningen van Ignatius van Loyola, de stichter van de jezuïetenorde die we in deze film nader leren kennen, kun je pas echt een beslissing nemen, als gevoel en verstand met elkaar in over­eenstemming zijn. Als we onze gevoe­lens en argumenten tijdens en na het zien van deze film proberen te ordenen en komen we misschien tot wijsheid, mis­schien tot waarheid.

Historisch achtergrond: de Guaraní hadden geen kans

In een gebied dat betwist wordt door Spanje en Protugal lagen zo’n dertig indianendorpen, die voor hun veiligheid afhankelijk zijn van de Spaanse koning en de Roomse paus d.w.z. de katholieke kerk. Twee of maximaal drie ongewapende jezuïeten die een dorp van 4 à 6.000 voor­malige woudlopers en menseneters bij elkaar houden, in vrede en geluk, zonder verzet. Een staat in de staat, op religieus-communistische grondslag, 160 jaar lang. De unieke theocratie in de kerkgeschiedenis? De Indianen ‘bezaten alles’, zoals be­schreven in het boek van de Handelingen der apostelen, ‘gemeenschap­pe­lijk’ en ‘er was geen enkele noodlijdende onder hen’.

We zijn in 1566 als veertig jaar nadat de Spanjaarden Paraguay ontdekken je­zuïeten missie­tochten begin­nen in dit immense gebied. Spaanse kolonisten mochten de indianen als goed­ko­pe ar­beidskrachten gebruiken op de inmiddels veroverde uitgestrekte lan­de­rijen. De je­zuïeten gaan an­ders te werk: zij stichten ‘reducties’, d.w.z. willen de Guaraní uit de jungle terugleiden naar een gediscipli­neerde ne­derzetting.

Waarom hield het niet stand? Het leek zo veelbelovend: autocratie en democratie meng­den zich hier har­mo­nisch. Als uiteindelijk in 1750 over de reducties in Paraguay het verdrag van Madrid wordt gesloten, zonder overleg met de Guaraní of de je­zuïeten ter plaatse, lijken vele grensgeschillen tussen Spanje en Portugal opgelost. Spanje zou de zeven reducties afstaan aan Portugal (toen 30.000 bewoners). De alge­meen overste van de je­zuïeten vraagt zijn paters de indianen aan te zetten tot spontane verhuizing, terug het oerwoud in. Maar zijn alternatief was fysiek onmogelijk voor zo’n grote bevolkingsgroep. Er was in de nabijheid ner­gens zoveel vruchtbaar land. Het conflict escaleert tot de oorlogsverklaring aan de Guaraní met de in de film ge­toonde desastreuze gevolgen. Toch kunnen twaalf jaar later half zoveel Guaraní te­rugkeren in hun gebieden door politieke veranderingen omdat de gevreesde markies De Pombal, die als je­zuïeten­hater in hart en nieren de missies onmogelijk had willen maken, zelf in ongenade viel.

Reflecties van een jezuïet in 2007

We staan voor helse dilemma’s. Hoe kunnen wij een plaats bepalen te midden van zoveel ambiguïteit in de film? We zijn het allemaal zelf: de vrije paradijselijke Guaraní, de wispelturige Rodrigo-karakters, gemakkelijk in staat tot dramatische daden, hebberige potentaten, stichters van vrede en gemeenschap, vileine politici, speelbal van de tijdgeest, corrupte opportunisten, goede goden met succes. Anders gezegd: The Mission is het to­neel van ons innerlijk leven.

De door jezuïeten opgebouwde missieposten volgens vroegchristelijke beginselen bleken bij het suc­ces ook kant en klare handelscentra. De veroveraar en bezetter werd dus eerst gediend met godsdienst, die de mid­delen heiligde, maar ontdeed het resultaat weer van godsdienst toen het zo uitkwam. Onze commerciële ex­ploi­ta­tie van de Derde Wereld – wie vindt dat nog adequate woorden – is geen haar beter. Wij zijn en blij­ven deel van hypocrisie en corruptie. Portugal en Spanje, Hontar en Cabeza – ze zijn er nog, Hero­des en Pilatus die een gemeenschappelijke vijand vinden die hen bindt. Het geweld dat de staat sanctioneert en de menselijke effecten ervan – zien wij hier geen scènes uit Irak? Mis­bruik en verdachtmaking van gods­dienst?

De jezuïetenorde, dat lijdt geen twijfel, is vertrouwd met missie. De expansie van Spanjaarden en Portuge­zen werd gretig uitgebuit door de kerk die net zo tijdgebonden was als wij dat zijn. Het is allemaal dubbel. Tot op vandaag kan missie niet los gezien worden van economie, ongelijkheid, uitzicht­loos­heid, angst, macht... Wat is daarbij vandaag de inzet van godsdienst? Collectieve angsten vreten de godsdienst aan.

Jezuïeten wordt tijdens hun vorming het Jezuswoord voorgehouden: ‘De Mensenzoon heeft niets waar Hij zijn hoofd op kan laten rusten.’ Illusies noch ideologie, succes noch macht.

Wat zijn mijn beelden? Ik moet leiding geven aan een stervende parochie. Mijn missie in Nijmegen brandt tot de grond toe af. Niet zoals in de film door brute soldaten en politieke intrige, maar door verachting. God wordt overbodig gevonden, door steeds meer men­sen in het Westen. Maar ze bezweren de kerk, dat ze overeind moet blijven, de kerk moet wel blijven garanderen wat zij zelf niet meer willen geloven. Zie het wisselend getij, het dubbele van geloof en godsdienst. En dan onbaatzuchtig blijven.

Levensbeschouwelijke sleutelwoorden:

Missie, Zuid Amerika, jezuïeten, 18e eeuw, boete, broedermoord, slavernij, indianen

Bron: Ben Fries SJ is pastoor te Nijmegen. Deze bespreking is de verkorte weergave van zijn lezing die hij op 2 september 2007 gaf na de vertoning van The Mission in het auditorium van het rijksmuseum Catharijneconvent te Utrecht.

Voor meer informatie: zie Cinema.nl.