‘We reizen als een blad dat door de wind wordt voortgedreven. Wat een vreemde wereld. IJskoude stations. Woorden en gebaren die we niet begrijpen. En de nacht die ons angst aanjaagt. Maar we zijn gelukkig. We komen dichterbij.’ Aan het woord is het Griekse jongetje Alexander dat in Theo Angelopoulos’ Landschap in de mist (1988) samen met zijn zusje Voula naar Duitsland reist, omdat hun vader daar zou wonen.

Kevin Toma

Een man die ze nooit hebben gekend, en die misschien niet eens bestaat. Hun oom, bij wie de kinderen stranden nadat ze vlak na hun vertrek van de trein zijn geplukt, zegt dat die Duitse vader een verzinsel van hun moeder is. Een sprookje voor het slapengaan, ‘zodat ze kunnen dromen’. Maar Alexander en Voula gaan halsstarrig verder met hun barre tocht. Ze moeten wel. Angelopoulos’ helden zijn geen economische of politieke vluchtelingen, maar vluchtelingen van de ziel.

Angelopoulos volgt zijn reizigers op de voet, en laat zich daarbij voeren naar een wereld die niet meer helemaal ‘deze wereld’ is. In de mooiste scène van de film kunnen de kinderen moeiteloos uit een politiebureau ontsnappen omdat alle agenten buiten van de sneeuw staan te genieten – roerloos, als levende standbeelden, met de ogen naar de hemel. Het hele dorp blijkt betoverd door de sneeuw, en even wordt voor Alex en Voula, zigzaggend tussen bevroren volwassenen, de vrijheid een kinderspel. Angelopoulos laat hen hand in hand langs de camera rennen en vertraagt daarbij het beeld, zodat het sprookje langer stand houdt.

Verder regent het alleen maar in de film, zoals vrijwel altijd bij Angelopoulos. In zíjn Griekenland durft de zon niet te schijnen. Het land verkeert permanent in een depressie: de grond is er modderig, de regenplassen drogen nooit op, mistbanken voorspellen geen beter weer maar nog meer mist. Dit Griekenland is net zo druilerig en uitzichtloos als het leven van Angelopoulos’ personages. Aan elke dorre tak, bouwval en regendruppel zie je hoe treurig het met hen is gesteld. Hoe ontheemd ze zijn, verloren in de chaos der beschaving, het puin der tijden.

Vaak schemert er in Angelopoulos' expressionistische visioenen iets door van de actualiteit, zoals de oorlog in Joegoslavië (Ulysses' Gaze, 1995) of de vluchtelingenproblematiek (L'éternité et un jour, 1999). In wezen blijft zijn pessimisme echter universeel, en is het door hem in eindeloze takes opgeroepen landschap eerder mythisch en metafysisch van aard. Griekenland, de Balkan, Europa, de wereld van gisteren of die van morgen, hun vermoeide geest, Angelopoulos' ontwortelde personages dolen overal en nergens tegelijk. Daarom kunnen ze mensen ontmoeten die eeuwen geleden geleefd hebben, zoals in L'éternité et un jour, of verzeild raken in een surrealistisch apocalyptische tableau waar de droeve symboliek van afdruipt.

Aan het grauwe, modderige industrielandschap van Landschap in de mist komt geen eind. Ook de consequent melancholieke muziek verraadt dat de kinderen bezig zijn aan een volstrekt zinloze onderneming: er is geen paradijs dat Duitsland heet, en er is geen Duitse vader, hoezeer ze ook in hem geloven. Anno 2003 ligt het voor de hand om deze doodlopende odyssee te zien als een metafoor voor het lot dat de meeste vluchtelingen wacht wanneer ze eindelijk hun beloofde land bereiken.

Maar wat moet je dan met het allerlaatste shot, waarin de kinderen zich vastklemmen aan een jonge, bloeiende boom, die fier door de dikke nevel prikt? Na twee uur druilerige uitzichtloosheid werkt dat beeld als een krachtig symbool van hoop en nieuw leven. Laten we het er maar op houden dat Angelopoulos ons voor het slapengaan nog een sprookjesachtig plaatje wou meegeven, zodat we nog even kunnen blijven dromen.

Levensbeschouwelijke sleutelwoorden

Hoop, droom/werkelijkheid, onschuld, jeugd/volwassenheid, reis, symboliek, vader als metafoor voor God

Bron: Dit artikel verscheen eerder in De Gelderlander en de Filmkrant en werd speciaal bewerkt voor KFA Filmbeschouwing.

Voor meer informatie: zie IMDB.com.