Harry Potter I t/m III

De Harry Potter boeken en films slaan steeds alle records. En Harry Potter is niet de enige van magie vergeven film die hypt. Ook The Lord of the Rings films trekken wereldwijd bomvolle zalen. In Nederland alleen trok het magische sprookje Minoes in korte meer dan 200.000 bezoekers getrokken. Of het nu gaat over een steen der wijzen (Rowling), een ring die je de macht over heel de (midden)aarde schenkt (Tolkien) of over een hapje en een drankje dat je van poes in mens en weer terug kan veranderen (Annie M.G. Schmidt): we willen het massaal meemaken, zeker als ‘het goede’ wint. Wat zegt dit fenomenale succes over de gemoedsgesteldheid van de lezers en kijkers die in ongekende massaliteit samendrommen rond deze films en boeken?

Jos Boesten

Een verklaring voor de hype is wellicht te vinden in de onbehaaglijke leegte die het afschrijven van God en Marx, zeker in de westerse en westers georiënteerde samenlevingen, heeft achtergelaten. Het menselijk tekort dat in alle toonaarden door weldenkende mensen wordt ervaren, heeft, zolang de mensheid bestaat, verlossing dan wel compensatie gezocht in religie en ideologie. Er moest en moet iets of iemand zijn die soelaas biedt voor de eindigheid, die menselijke onmacht en het voortdurende falen van de mens. Soelaas bij voorkeur op de korte termijn, en zeker voordat ´ik´ en zeker mijn kinderen de pijp uitgaan. En anders maar in een hiernamaals. In elk geval in een nieuwe hemel en/of een nieuwe aarde.

Camus toch gelijk?

Bij veel mensen is de zekerheid van het geloof in God vandaag de dag gesneuveld. Wat nu? Want het kan toch niet zo zijn dat we ons op deze aardkloot alleen maar onledig houden met bezigheidstherapie? Een ´gedoe´ bestaande uit ons etend, zorgend, drinkend, wonend, werkend, recreërend, neukend en vooral, zoals de andere ´levensvormen´, voortplantend (om het voortbestaan van de soort veilig te stellen), voort te bewegen naar een situatie waarin we tussen zes planken ´het gras van beneden zien groeien´. Het zal toch niet zo zijn, dat de filosoof Albert Camus gelijk had en heeft met zijn verhaal over de absurditeit van het leven?

Het gat van Rowling

En dan is er Harry Potter. Hoe lang nog weet niemand, maar hij is er hier en nu. Schrijfster Joanne Kathleen Rowling is met haar verhalen over kinderen en grote mensen die kunnen toveren kennelijk in een gat gesprongen, dan wel gevallen. Een postmodern gat. En die leemte vult ze met een bloemlezing - om niet te zeggen een ratjetoe - van grove magie, sagen, fantasy, mythen en legenden die al eeuwenlang in het westers cultuurgoed bekend zijn. Waar de boeken en de film op speculeren is in feite de behoefte van de mens in de 21e eeuw aan ´meer tussen hemel en aarde´. Er moet meer zijn dan de wieg en het graf en alles wat daartussen aan ´bezigheden´ plaatsvindt. Maar als deze leemte alleen gevuld moet worden met witte en zwarte magiërs en heksen, met kobolds, een draak, een leger uilen, een gigantische trol, de steen der wijzen, een spiegel die je diepste wensen onthult, met een centaur plus eenhoorn verdwaald in ´het donkere bos´, en met vliegende bezems, dan is die mens in de 21e eeuw volgens mij zijn weg grondig kwijt.

Zinvindingcrisis

Er is een zingevingcrisis, of beter zinvindingcrisis. En die crisis trekt diepe sporen als we massaal onze toevlucht nemen tot Harry Potter. We willen kunnen toveren. We hebben magie nodig om de onbehaaglijke, misschien wel ondraaglijke leegte in ons leven te vullen. Al was het maar onder de leeslamp of in de bioscoop.

Deze behoefte gaat een stap verder dan het magisch-realisme, die ik toch ook beschouw als een ´gatvuller´ die furore maakte en maakt. Denk aan de schilders Magritte en Delveaux en aan de schrijvers Hubert Lampo en Gabriel Garcia Marquez. Er is echter een belangrijk verschil met Rowling. Want zij plegen geen abracadabra. Zij zoeken naar een meer integere literaire en filmische vertolking van die diepmenselijke behoefte dat er meer moet zijn tussen hemel en aarde. Maar een hype hebben boeken en films van dit genre geenszins veroorzaakt. Maar wat is er dan zo anders met Potter?

De trap van steen en wolken

Een van de ´godfathers´ van het magisch realisme, de Vlaming Johan Daine, noemde zijn grote magisch realistische roman niet voor niets ‘De trap van steen en wolken’. ´Steen´ staat dan voor de realiteit, ´wolken´ voor de magie. In het magisch realisme speelt zich op die ´trap´ een werkelijkheid af, die op een of andere manier tussen hemel en aarde plaatsvindt.

Dat wij nu onze toevlucht nemen tot de magie van Harry Potter, kan erop duiden dat we van de steen meteen naar de wolken grijpen, en dus de trap overslaan. Waarom? Ligt die ´trap´ wellicht nog te dicht bij de religie en ideologie, die we net nog bij het vuilnis hebben gezet? Als de behoefte aan zin doorschiet naar de grove magie, en het heel wat subtielere magisch realisme overslaat, dan is dat een signaal dat de nood hoog is.

Bron: Eerder gepubliceerd in de Gelderlander van 5 januari 2002; aanpassingen door Rolf Deen.

Voor meer informatie: zie IMDB.com, Harry Potter I, Harry Potter II en Harry Potter III.