Doubt

Twijfel kent, net als geloof, vele vormen. Het kan gezonde voeding zijn maar tegelijk een dodelijk gif voor de gelovige geest.  Deze twee kanten van twijfel komen tot een frontale botsing in de film ‘Doubt’ (2008). Als priester Brendan Flynn (Philip Seymour Hoffman) in zijn preek twijfel aanprijst als een gezonde emotie, is dat voor schoolhoofd zuster Aloysius Beauvier (Meryl Streep) aanleiding genoeg om hem te verdenken van seksueel misbruik van een van haar leerlingen.

Rolf Deen

We leven in 1964. Voor Amerikaanse katholieken zijn het onzekere tijden. Een jaar eerder is hún president de katholiek John F. Kennedy vermoord, in hetzelfde jaar stierf de geliefde paus Johannes XXIII en hield Martin Luther King zijn “I have a dream” toespraak. Het Tweede Vaticaans Concilie bracht onzekerheid op geloofsgebied en de beweging voor burgerrecht veroorzaakte veel maatschappelijke onrust.  In de St. Nicolaasschool in the Bronx brengen deze ontwikkelingen in de gedaante van de vooruitstrevende priester Father Flynn en de eerste zwarte leerling Donald Miller, barsten aan in het rust, reinheid en regelmaat bewind van de strenge zuster Aloysius Beauvier.

“Bijzondere aandacht”

“Wat doe je als je onzeker bent? Twijfel kan een even sterke band scheppen als zekerheid”, zo preekt Father Flynn en hij steekt de parochianen in de (toen nog) volle kerk een hart onder de riem: “Als je verdwaald bent, ben je niet alleen.” Hoewel zij kinderen in de kerk een draai om hun oren verkoopt omdat zij niet naar die preek luisteren, is zuster Aloysius het met de inhoud ervan niet eens. ’s Avonds aan tafel waarschuwt zij haar medezusters waakzaam te zijn en ‘de ontwikkelingen op school’ goed in de gaten te houden. Hierdoor aangemoedigd meldt de jonge onervaren lerares zuster James (Amy Adams) dat Father Flynn wel erg veel “bijzondere aandacht” besteedt aan zijn misdienaar en haar leerling Donald Miller. Daarmee zet ze tegen haar wil een keten van gebeurtenissen in gang die leidt tot de verwijdering van de priester uit de parochie.

Twijfel

Op een heel knappe manier laat de film de kijker zelf in vertwijfeling achter. Heeft Father Flynn nu wel of niet aan Donald Miller gezeten? Houdt de bisschop nu wel of niet de zoveelste priester de hand boven het hoofd door hem over te plaatsen naar een nieuwe parochie met verse slachtoffertjes? Je bent geneigd om net als de naïeve zuster James te zeggen: neen, ik geloof niet dat hij schuldig is. De film is namelijk zo gemaakt dat de sympathie komt te liggen bij de priester. Naast haar onsympathieke persoonlijkheid geven de dubieuze methoden die zuster Aloysius hanteert om Father Flynn te breken aanleiding om haar ongelijk te geven. Zij geeft zelf in een dialoog met zuster James toe dat ze liegt en bedriegt, maar wel voor een hoger doel: het welzijn van de kinderen op de school. Tot twee keer toe zegt zij het in de film: “Wanneer je het onrecht op de hielen zit, dan beweeg je van God af. Dat heeft een prijs: twijfel, enorme twijfels.”

Had ik maar

Zuster Aloysius is dus bereid vuile handen te maken. Zij behoort in ieder geval niet tot dat degene die wanneer achteraf blijkt dat er sprake van misbruik is geweest, moet zeggen: Had ik maar iets gedaan. Want ze heeft iets gedaan. In een weergaloos goed gespeelde dialoog tussen zuster Aloysius en Mrs. Miller (Viola Davis), de moeder van de zwarte leerling, maakt Mrs. Miller aan het strenge schoolhoofd duidelijk dat haar man de jongen mishandelt, niet omdat hij ontslagen is als misdienaar maar omdat de jongen homoseksueel is. De moeder lijkt bereid tot het einde van het schooljaar haar kind bloot te stellen aan de bijzondere aandacht van de priester als zij hem daarmee redt uit de handen van haar man die de jongen zeker dood zal slaan als hij ook nog van school wordt gestuurd. Met haar morele ijver heeft zuster Aloysius slapende honden wakker gemaakt, zegt de moeder, ze had de zaken beter kunnen laten rusten. Ongeacht de waarheid over het vermeende seksueel misbruik, is haar zoon nu altijd de pineut. Wordt hij van school gestuurd dan heeft hij zijn vader te vrezen, blijft hij op school dan mogelijk father Flynn. De laatste zin die zij heel krachtig uitspreek voordat zij zuster Aloysius opnieuw in vertwijfeling achterlaat: “Zuster, ik weet niet of u en ik aan dezelfde kant staan. Maar ik sta achter mijn zoon en aan de kant van diegenen die het goede met hem voor hebben.  Het zou mooi zijn als ik u ook daar zou zien.”  Uit de verdere gebeurtenissen blijkt dat zuster Aloysius uiteindelijk voor de kant van David Miller kiest.

Antikatholiek

Sommigen vreesden dat vanwege de betrokkenheid van priesters in de V.S. bij seksueel misbruik “Doubt” een fel antikatholieke film zou worden, zoals de “The Magdalene Sisters”, een film over het bittere lot van ‘gevallen meisjes’ op een nonneninternaat in Ierland, dat was. Net zo min als het bekroonde toneelstuk “Doubt. A Parable” (2004) antikatholiek was, is deze verfilming  van het stuk dat. De auteur van het toneelstuk, John Patrick Shanley, schreef ook het scenario en regisseerde de film. Hij droeg het werk op aan zijn lerares zuster Margaret McEntee die model stond voor de jonge naïeve lerares in ‘Doubt’, Sister James. Aan het toneelstuk en de film ligt dus minstens een positieve waardering van een katholieke zuster ten grondslag. De film geeft geloofwaardig weer hoe binnen de katholieke geestelijkheid de spanningen konden oplopen in het begin van de jaren zestig. Maar ook hoe sommige priesters hun persoonlijke geloofstwijfel projecteerden op hun parochianen. De preken van father Flynn lijken heel menselijk en persoonlijk, maar uiteindelijk staat hij niet het evangelie te verkondigen maar zijn eigen twijfel uit te venten.  En onder het motto “boordje af en dichter bij de mensen” zijn veel priesters te dichtbij gekomen en hebben ze onherstelbare schade aangericht.

Symboliek

Die spanningen en de twijfel die dat oproept liggen allemaal onder deze film. Mooi camerawerk met schitterende tableaus van zwart, bruin en groen van de zelfde cameraman die o.a. ‘Revolutionary Road’, ‘No Country for Old Man’ en ‘O Brother Were Art Thou?’ filmde, Roger Deakins.
Soms zucht de film wel onder de te dik aangezette symboliek. De open ramen waardoor een frisse wind naar binnen komt en die steeds maar door zuster Aloysius worden gesloten; zuster Aloysius die de jaloezieën opendraait en nieuwe gloeilampen aanbrengt en daardoor  father Flynn in het licht zet; herfststormen, donder en bliksem als dramatische ondersteuning van de dialogen; het portret achter glas van Pius XII dat dient als achteruitkijkspiegel om de kinderen in de klas te bespioneren; de droogbloemetjes in het brevier van father Flynn die de lente moeten aankondigen. En ook een paar slordigheidjes die verzamelaars van ‘goofs’ (=foutjes in de film) op het internet ook zijn opgevallen: een getijdenboek in het Engels in 1964, terwijl dat pas in 1970 verscheen; het parochiekoor dat in 1964 de Taize-toonzetting van Ubi Caritas zingt die pas in 1971 werd gecomponeerd; het gebruik om de stola over de kazuifel heen te dragen kwam ook pas veel later in zwang dan 1964. En tot slot: een film over het katholieke leven in New York die afsluit af met een Anglicaans kersthymne (Come, Thou Redeemer of the Earth) op een melodie van de Lutherse componist Preatorius gezongen door een Engels koor? Maar blijft staan: een mooie film die veel te kijken, te denken en te praten geeft. Zonder twijfel de moeite waard om te gaan zien.