The Boy in the Striped Pyjamas

Door het verhaal over een van de grootste menselijke tragedies te laten zien door de ogen van een achtjarige, legt The Boy in the Striped Pyjamas (2008) getuige af van de ellende die plaatsvond onder het Nazi regime in het door oorlog verscheurde Europa. Heel anders dan andere typische Holocaust films vertelt regisseur Mark Herman een tamelijk schoon  verhaal dat, ondanks gebrek aan bloed en wreedheid, bij de kijker op een diepzinnige manier blijft hangen en tot denken aanzet.

Kathryn Carrière

In de openingscene ontmoeten wij Bruno, een vrolijk Duits kind dat graag rond loopt te rennen met zijn vrienden en zich inbeeldt dat hij een vliegtuig is. We zien de kinderen vrolijk voorbij rennen aan ernstig kijkende soldaten en gebouwen met opzichtige nazi vlaggen en totaal onbekend met het lot van joodse burgers waarvan we in een flits zien hoe ze uit de getto’s en in legerwagen worden gedreven. Deze paradox van goedheid en onschuld die vlak naast het kwaad blijven bestaan loopt door de hele film heen. De kijker ontdekt dat Bruno en zijn gezin hun luxe leven in Berlijn moeten achterlaten en verhuizen naar het platteland vanwege de promotie van zijn vader. Hun nieuwe huis blijkt een kaal koud pand waar nazi soldaten voordurend in en uit lopen. Nauwelijks een goede plek voor kinderen. Het terrein om het huis is verboden gebied voor Bruno en dat prikkelt natuurlijk alleen maar zijn nieuwsgierigheid. Als hij op een dag naar buiten kijkt ziet Bruno kinderen spelen op wat Bruno denk dat een naburige boerderij is. Vreemd genoeg dragen ze allemaal dezelfde gestreepte pyjama’s. Als zijn ouders erachter komen dat Bruno dit weet spijkeren ze het raam dicht zodat hij niet meer te weten kan komen over hun buren.

Onverwacht slot

Op een dag loopt Bruno van het eigen terrein af en komt bij een elektrisch hek van prikkeldraad waarachter een jongen met een kale kop zit. Bruno verneemt dat de jongen Shmuel heet, acht jaar en joods is. De twee jongens worden vrienden en Bruno komt er langzaam achter hoe ernstig de omstandigheden zijn waaronder Shmuel moet leven. Als hij meer te weten komt over de mensen die de baas zijn op de boerderij begint hij de rechtschapenheid van zijn vader, de commandant, in twijfel te trekken. De verboden vriendschap krijgt schokkende gevolgen, niet alleen voor Bruno en Shmuel maar ook voor hun families. Een onverwachte slotscene laat de kijker geschokt achter. Wat is er gebeurt? Is dat echt het einde van de film? Het heeft mij een hele avond gekost om de conclusie te verwerken. Niet door het schokeffect zelf maar door de vreemde wending en de manier waarop de Holocaust teruggebracht wordt tot bijna niet meer dan een wending in het plot. Niettemin en ondanks de misplaatste Britse tongval van de Duitse hoofdpersonen, bereikt de film precies wat hij bedoelt: hij zet je aan het denken.

Goed en kwaad

Zoals gezegd is het contrast tussen goed en kwaad het krachtigste thema van de film. Onschuldige kinderen worden afgezet tegen verdorven nazi soldaten, de zorgzame moeder staat tegenover de afwezig vader, de vriendelijke Shmuel vormt een contrast met de antisemitische propaganda die Bruno te leren krijgt en de kleine Bruno vat de nummers van de geïnterneerden in het kamp op als een onderdeel van een spel waar hij aan wil deelnemen. De film volgt een verhaallijn met gevolgen, vooroordelen en veronderstellingen die voortdurend worden omgedraaid door de protagonist Bruno. Als kijker komt je sympathie en bewondering te liggen bij het kind dat, hoewel onwetend van de gruwelen die zich achter het hek afspelen, de fundamentele waarde van menselijk leven wel begrijpt.

Messiaanse dromer

Het ontbreekt in The Boy in the Striped Pyjamas aan duidelijke religieuze verwijzingen, vreemd voor een Holocaust-film, maar de rol van Bruno stijgt door zijn handelingen uit boven de kinderstatus en krijgt iets van een Messiaanse dromer. Hij kan niets aan het lot van de joden verbeteren maar toch stelt Bruno vragen bij geldende opvattingen over echte naastenliefde en leert hij zijn gezinsleden iets over hun eigen waarden en kwetsbaarheden en over de gevolgen van hun overtuigingen. Het kind als protagonist wordt zo een sleutelfiguur die symbool staat voor hoop op verandering in de toekomst en de aanzet tot beslissend handelen. Anders dan de volwassenen, die de verdraaide wereld symboliseren, beschikt Bruno over een aangeboren gevoel voor integriteit dat hem er van weerhoudt zijn eigen waarden en vriendschappen de rug toe te keren. In die zin, op een soort lotgedreven messiaanse manier, is Bruno voorbestemd een offer te brengen.

Karma

Bovendien worden de wetten van morele oorzaak en gevolg of ‘karma’ op heftige wijze afgebeeld in de film doordat Bruno, door een ironische plotwending, het zelfde lot ondergaat dat duizenden joden ondergingen die gedood werden door zijn vader. Hoewel zijn vrouw er steeds bezwaar tegen maakt dat zij zo dicht wonen bij een concentratiekamp en de werkelijkheid van het werk van haar man, komt de commandant maar langzaam tot het besef dat hij oogst wat hij heeft gezaaid. Pas als hij beseft dat zijn zoon is gestorven is ziet de kijker berouw in zijn ogen.

Verraad

Het thema verraad komt ook overal in de film naar voren. Bruno’s vader wordt, net als alle nazi’s, voorgesteld als verraderlijk en ontrouw. Bruno’s moeder, een gedienstige en liefdevolle vrouw, bekijkt haar man met minachting als ze er achter komt dat hij gelogen heft over wat er zich werkelijk afspeelt in de nabijgelegen ‘boerderij’. Vanaf dat moment in de film heeft zij het gevoel dat zij haar man niet langer echt kan liefhebben en vertrouwen. Ook Bruno voelt zich verraden door zijn vader als hij beseft dat hij niet langer de goede soldaat is die hij eerder dacht dat hij was. Anders dan in typisch religieuze films waarin vergeving volgt op verraad, geeft deze film het publiek geen duidelijke verlossend woord. Sterker nog, als kijker wordt je het geloof ontnomen dat de daden van de vader  op een of andere manier goedgemaakt kunnen worden.

Donker sprookje

Omdat het verhaal is niet op ware gebeurtenissen is gebaseerd is The Boy in the Striped Pyjamas eerder een drama dat de Holocaust gebruikt als dialectisch instrument dat zijn blik niet richt op het lot van een religieus/culturele gemeenschap maar op de hachelijke omstandigheden van een Duits gezin. Helemaal opgebouwd rond het gezichtspunt van Bruno lijkt de film op een donkere sprookjesvertelling die inzoomt op de gevoelens en interpretaties van Bruno en zijn interactie met de andere personen. Voor de een zal een dergelijke verbeelding van de Holocaust ongepast of triviaal overkomen, een ander zal de vindingrijkheid en onschuldige benadering van de film verfrissend vinden. The Boy in the Striped Pyjamas is geschikt voor wie niet van bloederige oorlogsverhalen houdt. Het is een goed geschreven en suggestieve film voor jeugdigen en volwassenen, maar niet voor kinderen in de leeftijd van Bruno en Shmuel.

Meer over The Boy in the Striped Pyjamas op cinema.nl

(Deze tekst verscheen eerder in The Journal of Religion & Film, University of Nebrasak. Vertaling: Rolf Deen)