Atonement

‘Atonement’ (2007) van cineast Joe Wright is gebaseerd op de gelijknamige Britse roman van Ian McEwan. Een jonge vrouw heeft een jeugdzonde begaan met grote gevolgen voor anderen. Op latere leeftijd probeert zij dit kwaad te verzoenen. Met beeld- en geluidseffecten weet de film op kunstige wijze te visualiseren wat in de roman de sleutel tot het verhaal vormt: de vermenging van feiten en fictie, van gebeurtenissen en herinneringen.

Rolf Deen

Boete en verzoening

De titel van de Nederlandse vertaling van de roman, ‘Boetekleed’, drukt maar zwak uit wat op de bodem van dit verhaal speelt. Wie boete toont verricht een uiterlijke daad die beantwoordt aan een innerlijke houding van berouw. Maar berouw en boete zijn maar de helft van het verhaal. De Engelse titel ‘Atonement’ gaat veel dieper. Het betekent ‘verzoening’ of ‘genoegdoening’. Dat zijn theologische en juridische termen die uitdrukken dat je er met spijt, berouw en boete nog niet bent. Zonder verzoening geen ‘closure’, een psychologische term die betekent dat er altijd een besef van tekort schieten zal overblijven zolang de ‘zondaar’ geen daad heeft kunnen stellen die hem of haar ten diepste bevrijdt van schuld. In de christelijke godsdienst heet de biecht niet voor niets officieel ‘het sacrament van boete én verzoening’. Het diepe besef dat je als mens zelf altijd tekortschiet hoeveel berouw je ook hebt, komt tot uitdrukking in het geloof dat uiteindelijk alleen God de zonden vergeeft. Belangrijke sleutel tot die vergeving is de penitentie. “Uit zonde opgestaan moet de zondaar nog de volledige geestelijke gezondheid herwinnen. Hij moet dus nog iets doen om zijn zonden goed te maken”, zegt de katechismus van de katholieke kerk. En dat nu valt Briony Tallis, de hoofdpersoon in ‘Atonement’, zwaar omdat haar verraad onherstelbaar is. Waarom onherstelbaar? Dat is de clou van het verhaal die hier niet kan worden prijsgegeven.

Gekrenkt meisjeshart

Briony Tallis (in drie levensfases gespeeld door respectievelijk Saorise Ronan, Romola Gaai en Vanessa Redgrave) is met haar dertien jaar te groot voor het servet en te klein voor het tafellaken. Zij is begaafd en vroegrijp, zij schrijft en regisseert toneelstukken bij wijze van tijdverdrijf op het landgoed van haar vader. Het zijn de dertiger jaren op het Britse platteland dus de huishoudster woont met haar zoon Robbie (James McAvoy) in een arbeidershuisje op het landgoed. Briony is verkikkerd op Robbie. Briony’s vader betaalde zijn schoolgeld in Oxford en steunt Robbie’s plannen om medicijnen te gaan studeren. Als Briony de proef op de som neemt en doet alsof zij verdrinkt, redt Robbie haar natuurlijk. Hij sommeert haar woedend nooit meer zo’n stomme streek uit te halen. Zijn woede krenkt haar meisjeshart. Bovendien is Robbie zwaar verliefd op iemand van zijn eigen leeftijd, Cecilia Tallis (Keira Knightley), de oudere zus van Briony.

Leugenachtige daad

Op een broeierige zomeravond is Robbie met een brief voor Cecilia in zijn hand op weg naar het landhuis om te dineren. Als hij Briony tegenkomt geeft hij haar de brief en vraagt haar vooruit te rennen en hem bij Cecilia te bezorgen. De brief bevat een liefdesbekentenis. Briony kan de verleiding niet weerstaan en leest de brief voordat zij hem aan haar zus geeft. Als zij later op de avond ook nog Robbie en Cecilia in de huisbibliotheek samen betrapt op het bedrijven van de liefde, is dit de laatste aansporing voor haar leugenachtige daad. Wat zij doet heeft zulke grote gevolgen dat de twee geliefden erdoor gescheiden raken. Cecilia en Briony raken van elkaar vervreemd en Cecilia kiest er bovendien voor haar familie de rug toe te keren. Dan breekt de tweede wereldoorlog uit. Robbie wordt soldaat en Cecilia verpleegster in een Londens ziekenhuis tijdens de Blitzkrieg. Vlak voor hij naar het front gaat ontmoeten zij elkaar en beloven elkaar samen verder te gaan als de oorlog voorbij is. Haar brieven zijn voor Robbie een steun in moeilijke tijden.

Hulp van boven

Bij Briony groeit het besef dat zij het leven van Cecilia en Robbie heeft verwoest. In plaats van te kiezen voor een studie die bij haar stand past, kiest zij er bij wijze van boetedoening voor om net als haar zus verpleegster te worden. Haar verlangen om te verzoenen wat zij heeft gebroken, drijft haar voort. Haar schrijverschap biedt haar een mogelijkheid om die verzoening te volbrengen door over haar leugen en de gevolgen een roman te publiceren. Verzoening is een theologische term om aan te duiden hoe God tussenbeide komt om te repareren wat mensen niet meer kunnen herstellen. Als wij aan het melodramatische slot van de film er achter komen hoe Briony precies heeft geprobeerd het goed te maken, realiseren wij ons dat dat zonder hulp van boven niet zal lukken. Voor echte vergeving en verzoening is veel meer nodig dan haar wishful thinking en hulpeloze pogingen tot herstel.

Voor meer informatie: zie Cinema.nl