Agora

‘Agora’ (2009) is voor driekwart historisch juist, inclusief het weinig vleiende beeld van kerkvader Cyrillus. De film bevat zowel oogstrelend historisch drama als sterke staaltjes geschiedvervalsing. Met vette knipogen naar het modern fundamentalisme zet regisseur Alejandro Amenabar het vroege Christendom weg als een voorloper van de Taliban. Sinds de “Da Vinci Code” weten we dat de fabel van het Christendom als duistere samenzweringsorganisatie beter verkoopt dan het ware verhaal van het Christendom als hoeder van de beschaving. Amenabar past in ‘Agora’ deze verkooptechniek perfect toe.


Marcel Poorthuis

De film Agora van Alejandro Amenábar is een oogstrelend feest. De beroemde vuurtoren van het oude Alexandrië, die tot de wereldwonderen werd gerekend, wordt in beeld gebracht alsof het bouwwerk niet al bijna duizend jaar is ingestort. Nog belangrijker voor de film is de al even legendarische bibliotheek van Alexandrië die zo ongeveer alle toenmalige kennis van de Oudheid bijeen gebracht had in boekrollen en codices. Feitelijk speelt dit gebouw de hoofdrol, naast de wondermooie Hypatia, filosofe en beschermelinge van de Romeinse prefect. Hypatia wordt gespeeld door Rachel Weiss, die met haar rijzige, ietwat onbeweeglijke gestalte precies ons beeld van een vrouw van de Oudheid belichaamt, al is dat beeld dan ook ontleend aan 19e eeuwse schilderijen.

Verassend beeld van kerkvader

We schrijven begin 5e eeuw en zien deze filosofe druk bezig om de baan van planeten te beschrijven, speculerend over de zon in het centrum. Daarnaast zien we de kerkvader Cyrillus van Alexandrië, niet een oude bebaarde denker, maar een fanatieke jonge agitator met een wat duistere Oosterse uitstraling. Het moet gezegd, dit verrassende beeld van de kerkvader heeft historische steunpunten: Cyrillus leidde agressie tegen de joden van Alexandrië en verwoestte hun synagogen. Dit overigens nadat christenen door joden in een hinderlaag waren gelokt en met stenen waren bekogeld.

Religieus geweld

Ook laat de film zien dat de heidense bevolking al evenmin geweld schuwde, zeker tegen de nieuwe christenen. De prefect Orestes, zelf een christen, is niet gecharmeerd van al die oproer, maar wordt vervolgens gemolesteerd door een groep monniken die op de hand is van Cyrillus. De meest agressieve monnik, Ammonius , wordt gearresteerd en sterft onder de ondervraging. Nu ziet Cyrillus zijn kans schoon om hem tot martelaar uit te roepen, maar andere christenen vinden dit toch wat te ver gaan. Dan wordt Hypatia in opspraak gebracht als het ‘liefje’ van de prefect en de tegenstander van Cyrillus. De christelijke menigte grijpt haar en stenigt haar: sommige bronnen van christelijke historici vermelden zelfs Cyrillus als persoonlijk betrokken en spreken daar schande van!

Meer sentiment dan historie

So far so good. De film gaat echter nog een stap verder en laat hiermee zien dat uiteindelijk niet de historische werkelijkheid, maar het moderne sentiment bepalend is voor de inhoud. Er was een gebouw in Alexandrië dat Serapeüm heette en gewijd was aan de Egyptische god Sarapis. Toen op keizerlijk bevel alle heidense tempels waren verboden, werd ook dit gebouw door christenen verwoest. Maar nu komt het: de film suggereert dat het hier om de legendarische bibliotheek van Alexandrië zelf ging! Het was de wetenschap die de christenen te machtig werd, zodat ze net zoals de Taliban vandaag de dag, hun verwoestend werk verrichtten.

Aanval op het christendom

Nu komt ook de moord op de mooie Hypatia in een ander daglicht te staan. Niet vanwege politieke machinaties met de prefect, maar vanwege haar kennis en humaniteit moest zij van de christenen dood! Helaas is daarvoor geen enkele aanwijzing. Dat Hypatia waarschijnlijk boven de zestig was toen ze stierf, kan de filmmaker worden vergeven: de kijker mag genieten van een jonge Rachel Weisz. Maar dat de bibliotheek waarschijnlijk al enkele eeuwen eerder door brand was verwoest toen dit alles speelde, is méér dan een dichterlijke vrijheid: het is een regelrechte aanval op het christendom.

Steeds dezelfde fabel

Dat Hypatia atheïst was, mag als héél onwaarschijnlijk worden beschouwd, maar is noodzakelijk voor de boodschap van de film. Overigens is deze aanval op het christendom al enkele tientallen jaren geleden ingezet door Carl Sagan, auteur van het bekende boek The Cosmos. Nog steeds wordt de fabel verspreid dat het christendom alle wetenschap wilde vernietigen en dat pas de Renaissance de teksten uit de Oudheid bestudeerde. Niemand vraagt zich af waar al die teksten opeens vandaan kwamen! Het waren monniken die gedurende de hele zogenaamd donkere Middeleeuwen teksten over plantkunde, politiek, filosofie, meetkunde sterrenkunde en wat al niet bestudeerden. De kloosterbibliotheken hebben al die schatten bewaard, wel een wat ander verhaal dan de Taliban-actie in Alexandrië die nooit heeft plaatsgevonden.

Gelijkenis met Taliban

Is voor een Oosters uiterlijk van Cyrillus gekozen om de associatie met de Taliban te versterken? Dat Hypatia ook door christenen werd bewonderd om haar kennis staat historisch vast. Maar sinds de Da Vinci code is wel duidelijk dat het christendom als sinistere obscurantistische samenzweringsorganisatie heel wat beter verkoopt dan als hoeder van de beschaving. Blijft staan dat drie kwart van de film een verbluffend mooi en historisch te verdedigen beeld geeft van het Alexandrië van begin vijfde eeuw, inclusief een weinig vleiend portret van de grote Cyrillus.

De veelzijdige wetenschapper Marcel Poorthuis (1955) is theoloog aan de Faculteit Katholieke Theologie en heeft een eigen website.

 

Deze site is eigendom van de stichting KFA-Filmbeschouwing.
Voor alle teksten © Copyright KFA Filmbeschouwing.