The second coming

Draaiend in steeds wijdere kring
Kan de valk de valkenier niet horen;
Dingen vallen uiteen;
het midden houdt geen stand;
Het bloedverduisterende tij komt op
en overal
Verdrinkt het ceremonieel van onschuld. (Yeats)

Marjeet Verbeek

"9/11 betekent zoveel. Het is het tragische verhaal van wat er op die dag voor vele mensen is gebeurd. Maar er is ook de symboliek. Voor mij vertegenwoordigt 9/11 het moment dat schrik ons leven binnenkwam. Sinds die dag stapt er niemand op het vliegtuig, reist er niemand met trein of metro of staat er niemand nog in een dichtbevolkte plek, zónder een schaduw van angst te voelen. Dat betekent dat de politiek van de angst onze wereld nu stuurt. Het lijkt er zelfs op dat de politiek van de angst de aartsvijand wordt van de politiek van de hoop. Wij moeten ervoor zorgen dat de hoop overwint. En ik geloof dat de hoop zál winnen."

"Too soon!"
Dit zei Paul Greengrass, regisseur van de beklemmende film United 93, de eerste grote 9/11 film die in ‘real time’ het verhaal vertelt van United Airlines vlucht 93, het enige door Al Qaeda-terroristen gekaapte vliegtuig dat níet zijn doelwit bereikte doordat passagiers en bemanning terugvochten. "Too soon!" werd geroepen toen in de Amerikaanse zalen de eerste trailer van United 93 opdook. Maar de cineast counterde het verwijt ‘te vroeg’ door te wijzen op de nooit aflatende media-aandacht én de prominente plaats die 9/11 in ons collectief geheugen inneemt.

Symbolen vernietigd
En inderdaad is‘Nine/Eleven’ mondiaal symbool geworden voor het begin van een nieuw, angstaanjagend tijdperk. De horror en verwarring van die onvergetelijke dag waarop drie vliegtuigen de Twin Towers van het World Trade Center en het Pentagon binnendrongen staan voor altijd op ons netvlies gegrift. De vernietiging van dé twee symbolen van internationale handel en defensie met tentakels over de hele wereld, deed in een klap het ‘zelfverzekerde’, ‘vrije’ en ‘moderne’ Westen op zijn grondvesten schudden.

De wereld keek mee
Natuurlijk doen zich in de geschiedenis vaker catastrofes voor van zelfs nog grotere omvang. Vernietigende kracht is de mensheid ‘van nature’ niet vreemd. Denk maar aan de slachting in Rwanda. Maar uit díe brandhaard trokken de camera’s zich, samen met de VN troepenmacht, vroegtijdig terug. Het Afrikaanse continent genoot en geniet – Darfur indachtig - niet voldoende politieke en publieke belangstelling. Pas jaren later liet de aangrijpende film Hotel Rwanda ons het leed van slachtoffers voelen, zoals een paar decennia daarvoor de film The Killing Fields dat deed voor de slachtoffers van het Cambodjaanse schrikbewind van Pol Pot.

9/11 daarentegen vond plaats op Amerikaanse grondgebied. En was wél ‘life’ in beeld. Zo drong 9/11 in één klap het bewustzijn van de hele wereld binnen. Dat was nieuw. Die mondiale impact hebben we te danken aan de beeldcultuur, vooral aan de televisie. Bijna voelbaar stonden we naast de verbijsterde bewoners in de straten van Manhattan. En we beseften dat niet alleen ‘wij’ maar vrijwel de hele wereldbevolking meekeek naar die eindeloze herhalingen van ‘apocalyptische’ beelden van de tweede vliegtuigaanval; van de rookwolken van de top van de Twin Towers, van de ‘jumpers’, tot en met de finale instorting en de metersdikke puinhopen van wat al snel Ground Zero genoemd werd.

"How evil evil can be"
Wie had dit kwaad op zijn geweten? We beseften immers meteen dat ergens op de wereld ‘men’ heel kwaad moesten zijn op ‘ons’. Nog sterker, we werden zélf kwaad, en zo niet dat, dan toch erg bang. We ervoeren wat een van de brandweermannen, die de ramp overleefd hadden, vol verbijstering zei in de gedenkwaardige tv-documentaire 9/11t: "And I realised the one thing I always wanted to deny, how evil evil can be".

Immers, zelfs Hollywood had nog geen scenario verzonnen, waarin onze vliegtuigen, hét symbool van onze westerse bewegingsvrijheid, zo’n ‘towering inferno’ zouden kunnen aanrichten. En mijn verwarring werd alleen maar groter toen al snel duidelijk werd dat een islamitische terreurbeweging, aangevoerd door een exotische, mystiek aandoende Arabier, het onvoorstelbare binnen het domein van de werkelijk had gehaald.

Twee kampen
En sindsdien wordt overal ter wereld, in elke krant, op tv, op de radio en in de ‘jungle’ van het web, onophoudelijk over 9/11 gediscussieerd. Vooral ook over de vraag wie de boosdoener is. Natuurlijk zijn nog altijd de meningen daarover verdeeld. Want al snel splitste de planeet zich op in twee kampen, in de ‘wereld van de onderdrukkende, fundamentalistische islam’ versus de ‘wereld van het vrije, moderne (christelijke) westen’. Meteen verklaarde Amerika de ‘War on Terror’, met als gevolg een oorlog in Afghanistan en Irak en een Quatanamo Bay. En de ene ‘onverwachte’ terroristische aanslag ergens op de wereld volgde op de andere. Tot op de dag van vandaag krijgen we van al dat bloedvergieten regelmatig de schrik in de benen - recent nog door nieuws over de verijdeling van massale aanslagen in het luchtruim.

T.v. handlanger van terrorisme
En alsmaar vraag ik me af: is die voortdurende conflictueuze informatiestroom gepaard aan shockerende tv-beelden eigenlijk niet veel teveel voor ons, gewone aardbewoners? Kan ons ons brein en ons lichaam het wel aan om zoveel duistere informatie te verwerken? Maakt het ons mondig of simplificeren we niet gewoonweg datgene wat via de media al gefilterd naar ons toe komt? Vernauwen onze onwetendheid en onze angst niet eerder onze blik? Wordt televisie eigenlijk zo niet onbedoeld handlanger van terrorisme in de global village? Want wie beter dan angstaanjagers beseffen hoe belangrijk vandaag de dag televisie is om het grote publiek te bespelen?

Film roept meer op dan t.v.
Daarom vind ik het belang van cinema zo groot. Om met Michael Moore te spreken: "Tv-kijken is een passieve bezigheid en kan nooit mensen motiveren een actieve houding aan te nemen ten opzichte van een onderwerp. Naar een film kijken in een zaal roept meer emoties en reacties op. Het geeft sneller aanleiding tot discussie én zet makkelijker aan tot actie." Hier spreekt de ‘enfant terrible’ van de Amerikaanse cinema en regisseur van de eerste post 9/11 film, de roemruchte documentaire Fahrenheit 9/11. Michael Moore kreeg wat zijn film betreft in 2004 in ieder geval gelijk. Hij wist een miljoenenpubliek naar de bioscoop te lokken en deed veel stof opwaaien. Natuurlijk was zijn kunst om boeiende cinema te maken daar mede debet aan. De manipulatie van de angst door de Amerikaanse autoriteiten via de televisie beantwoordde hij met een krachtige cinematografische anti-Bush manipulatie.

Beklemmende kijkervaring
Of zoals psycholoog Bruno Bettelheim terecht stelt: "Tegenwoordig is de film de enige kunstvorm, die alle lagen van de samenleving aanspreekt, zoals in het verleden de sacrale kunst dat deed. Daarom is het de meest populaire kunstvorm in onze tijd.".

Dat geldt in ieder geval voor de film United 93. Gesteund door de familieleden van de slachtoffers maakte Paul Greengrass een sobere, authentieke en vooral eerlijke reconstructie van het vierde toestel dat crashte nabij Shanksville, Pensylvvania. Met zijn nerveuze camera plaatst de regisseur ons in het hart van het gebeuren en zorgt hij voor een beklemmende kijkervaring met een einde dat naar de keel grijpt.

Waardigheid van de slachtoffers
Paul Greengrass laat zien dat de passagiers van vlucht 93 de enigen waren die, dankzij telefoontjes met verwanten, wisten dat hun vliegtuig gebruikt werden als wapen. Terwijl iedereen, inclusief de professionals, onbegrijpend toekeek, zaten zij al in een nieuwe realiteit. 40 gewone mensen hadden 30 minuten om tot besluiten en actie te komen. Ze kregen een keuze: ofwel niets doen en sterven, ofwel terugvechten en sterven. Het loopt uit op een chaotische bestorming van de cockpit, eerder gedreven door wanhoop dan door bravoure.

Juist dat maakt United 93 tot een atypische Hollywoodfilm. De passagiers zijn geen helden ‘larger than life’, zoals de ‘American dream’ voorschrijft. Hun heldhaftigheid komt tot uitdrukking in subtiele moed. Deze aanpak dankt de regisseur aan zijn samenwerking met de nabestaanden. Hij zegt daarover: "Wie politiek geweld wil verstaan moet tijd doorbrengen met mensen wiens leven erdoor verwoest werd. Wat je zal vinden is het tegenovergestelde van de angst, haat, bitterheid en wraakzucht die je verwacht. Je zal grote waardigheid ontdekken."

Draaikolk van gebeurtenissen
Paul Greengrass weigert met woede te reageren op geweld. In zijn docudrama zijn de kapers geen zelf-moordende monsters. Wél nerveuze fanatici met een overtuiging én met gevoelens. Angst en twijfel zorgen ervoor dat ze pas laat in actie komen. Je ziet dat ze verwikkeld zijn in een tragische spiraal: een draaikolk aangekondigd door onheilspellende openingsbeelden van biddende terroristen. De film verdeelt mensen niet in kampen maar verenigt hen. Uiteindelijk bidden ze allemaal, de passagiers én de kapers, en misschien wel tot dezelfde ‘Vader’. Wat hen in ieder geval verenigt is pijnlijke chaos, frustrerende verwarring en ongrijpbare terreur.

Het verhaal van deze doodgewone mensen confronteert ons met diepgewortelde angsten en het besef dat het menselijk bestaan fragiel, oncontroleerbaar en moeilijk te verklaren is.

De islam gekaapt
United 93 is louterende, empathische en daarom hoopvolle cinema die de vinger legt op "het DNA van onze tijden". Het is wellicht daarom dat Paul Greengrass de aarzelende Khalid Abdullah over de streep wist te trekken om de ondankbare rol van leider-terrorist Ziad Jarrah te spelen. Aan deze moedige acteur het laatste woord:

"19 kapers begingen een wreedheid en vermoordden rond de 3000 mensen. Maar negentien kapers die één standpunt claimen te vertegenwoordigen voor een miljard moslims is een afschuwelijke belediging. Ze kaapten het vliegtuig, ze kaapten de passagiers, maar ze kaapten ook de islam, de Arabieren, en mij persoonlijk. Met deze film vecht ik terug. Het is door een persoonlijk verhaal te vertellen, door te tonen dat iemand een individu is, dat je beseft dat hij geen volk vertegenwoordigt. Dat vertelt de film."

Zie ook de bespreking van Kevin Toma elders op deze site.