De Russische regisseur Andrej Tarkovski was wars van iedere intellectuele interpretatie van zijn films, maar toch stonden ze bol van spirituele verbeelding en de tekens van zijn geloof.

Eric David (vertaling en bewerking: Rolf Deen)

De cineast Andrej Tarkovski, die opgroeide in de Russisch orthodoxe traditie, vertelde ooit in een interview: "Ik beschouw mijzelf als een gelovig mens maar ik wil niet dieper ingaan op de nuances en problemen van mijn situatie want zo simpel en zo ondubbelzinnig ligt het niet." Het werk van Tarkovski, de meest vereerde Russische filmer na Sergej Eisenstein, toont een onverholen religieus wereldbeeld zonder welk "mensen geen behoefte meer hebben aan schoonheid en spiritualiteit en films alleen zullen consumeren als flesjes Coca Cola", zoals hij zelf schreef.

De verzegelde tijd

In zijn beroemde boek over zijn werk 'De verzegelde tijd' schreef Tarkovski: "Doordat de mens dacht aan het belang van allen vergat hij zijn persoonlijke belang in de zin zoals Christus het predikte: ‘Gij zult uw naaste liefhebben als u zelf’, hetgeen wil zeggen: heb uzelf zozeer lief dat u het goddelijke beginsel in uzelf, het bovenpersoonlijke respecteert dat egoïsme verbiedt en u verplicht uzelf onvoorwaardelijk aan anderen te geven.“

Dagboeken

De dagboeken van Tarkovski, verschenen onder de titel Time Within Time en door hemzelf gekscherend genoemd Martyrology, zijn gelardeerd met beschouwingen over God en film, met Bijbelpassages en wanhopige smeekbeden (bijv.: “Heer! Ik voel U naderbij komen, ik voel Uw hand op mijn achterhoofd. Omdat ik Uw wereld wil zien zoals U die geschapen heeft en Uw volk zoals U het bedoeld heeft. Ik bemin U Heer en meer vraag ik niet van U.)

Op een van de bladzijden staat een tekening van een kruis waar Tarkovski bij heeft geschreven: “Wat kan ik doen? Slechts bidden! En geloven. Het belangrijkste van alles is dit symbool, dat ons niet gegeven is om te begrijpen maar om te voelen. Geloven ondanks alles, er in blijven geloven.”

Tarkovski werkte in een laag tempo en hij ondervond veel tegenwerking van de Sovjet autoriteiten. De zes speelfilms die hij toch nog wist te maken hebben een hypnotisch effect, hoewel ze alleen te begrijpen op een intuïtief gevoelsniveau. Eenmaal bekeken, staan de beelden onuitwisbaar in het geheugen van de kijker gegrift.

Regen, water en natuur

Tarkovski was wars van iedere intellectuele interpretatie van zijn films. Wanneer hem gevraagd werd wat de betekenis van regen in zijn films was, antwoordde hij droogjes dat het gewoon veel regent in Rusland. Als hem het vuur aan de schenen werd gelegd over de symboliek van het water, sputterde hij tegen dat water alleen een beeld in een film is en buiten de film geen betekenis had.

De natuur, die in oosters orthodoxe opvatting onaangetast is gebleven door de zondeval, van nature goed is en zelfs in staat is verlossing te bewerken, speelt een grote rol in zijn films. Paarden en honden komen dikwijls voor en de elementen water en vuur zijn alomtegenwoordig.

‘Heilige gek’

De invloed die uitgaat van de Russische godsdienstgeschiedenis komt ook tot uitdrukking in zijn gebruik van de figuur van de ‘heilige gek’, een archetype in de Russische literatuur. Het zijn dikwijls diepgelovige mensen die door wereld als gekken worden beschouwd maar die God’s werkelijkheid eigenlijk zien zoals die echt is.

Al zijn films kennen een apocalyptisch scenario. Een idee voor een film kreeg bijvoorbeeld de titel mee: Het einde van de wereld. Toch liet hij zich niet etiketteren als pessimist. Hij beweerde over apocalyptische literatuur: “Het zou verkeerd zijn te beweren dat het Boek der Openbaring zich slechts bezighoudt met straf en vergelding. Mijn indruk is dat het vooral gaat over hoop.”

Eerste twee langspeelfilms

De jeugd van Ivan (1962), over het leven van een jongen in oorlogstijd, was zijn eerste langspeelfilm die door niemand minder dan Jean Paul Sartre werd aangeprezen. Veel van de genoemde aspecten zijn al in embryonale vorm te herkennen maar pas zijn volgende film verschafte hem in een klap een plek in het pantheon van grote cineasten.

Andrej Roebljov (1966), oorspronkelijke titel Het passieverhaal volgens Andrej – vertelt het verhaal van de 14de-eeuwse iconenschilder Andrej Roebljov, die na het zien van de gruwelijkheden begaan door de Tataren, de zwijggelofte aflegt en niet meer wenst te schilderen. We zien Roebljov in de film dus nooit aan het werk. De film is in zwart-wit en pas als aan einde de iconen die aan Roebljov worden toegeschreven in beeld komen barst de kleur in de film los. De film kreeg kritiek vanwege het gewelddadige en aardse karakter. Tarkovski zelf vond de moderne wereld vergeleken met degene die hij toonde in de film heel wat wreder.

Solaris

Zijn volgende film Solaris (1972) was een verfilming van de gelijknamige sciencefiction klassieker. De auteur Stanislav Lem was woedend op Tarkovski omdat het filmverhaal door zijn aanpassingen zich meer bezighield met familiebanden en natuur dan met het heelal en wetenschap. Bovendien is de relatie tussen de karakters Kris en Hari in de film diametraal tegenovergesteld aan die in het boek. Voor Tarkovski blijkt uit die relatie dat liefde de enige redding betekent terwijl Lem de relatie gebruikt om zijn filosofie aan op te hangen.

Spiritueel

In een interview naar aanleiding van Solaris zegt Tarkovski: “Het lijkt mij dat het gevecht, de intense en dwingende zoektocht naar een spiritueel ideaal, zal voortduren totdat de mens zichzelf zodanig heeft bevrijd dat hij zich alleen nog maar met het spirituele bezighoudt. Zodra dat gebeurt zal er een nieuwe fase intreden in de ontwikkeling van de menselijke geest en dan zal de mens op zijn innerlijke zijn gericht zijn met dezelfde intensiteit, diepte, passie en grenzeloosheid als waarmee hij tot nu toe zijn zoektocht naar innerlijke vrijheid ondernam.”

Het Sovjet antwoord op Kubrick’s 2001?

Toen Solaris in Cannes werd vertoond zag men de film als het Sovjet antwoord op de Stanley Kubrick’s 2001. Maar de twee films zijn twee verschillende werelden. Tarkovski vond de wereld van Kubrick ‘koud en zielloos’ en maakte zijn film opzettelijk zo anders mogelijk als hij maar kon. Hij vermeed de obligate beelden van ruimteschepen en technische snufjes.

Rond Solaris heeft zich zo’n sterke cultus gevormd dat toen Steven Soderbergh in 2002 met een remake kwam hij uitdrukkelijk verklaarde dat het geen remake was van Tarkovski’s film maar een tweede verfilming van het boek van Lem.

De Spiegel

De Spiegel (1974) is misschien wel de meest autobiografische van al zijn films en brengt de geschiedenis van Rusland samen met persoonlijke reflectie op zijn jeugd en dan vooral op de moederfiguur. “Het doel van De Spiegel”, zei Tarkovski tijdens een lezing, “is als van een preek: kijk, leer en neem het leven dat hier getoond wordt als voorbeeld.”

Met deze film verhoogde hij de ambiguïteit van zijn verhalen en stelde steeds hogere eisen aan zijn publiek. De film ondervond zo’n weerstand van de Sovjet autoriteiten dat Tarkovski met gedachte speelde om te stoppen met regisseren. Brieven van aanhangers weerhielden hem hier van. In de inleiding van De verzegelde tijd citeert hij zo’n brief: “Ik ben u dankbaar voor De Spiegel. Ik heb precies zo’n jeugd gehad. Hoe kon u dat weten?”

“Ik geloof dat genezing ontstaat door een spirituele crisis”, schreef Tarkovski, “een spirituele crisis is een poging om zichzelf te vinden, om nieuw geloof te verwerven. Volgens mij staat het individu vandaag op een kruispunt en wordt hij geconfronteerd met de keuze of hij het bestaan van een blinde consument zal leiden, onderworpen aan de onstuitbare opmars van nieuwe technologie en de eindeloze vermeerdering van materiële zaken of dat hij de weg zal volgen die leidt tot spirituele verantwoordelijkheid, een weg die niet alleen zijn persoonlijke verlossing kan betekenen maar ook de redding van de samenleving als geheel; m.a.w. de weg naar God.”

Stalker

Met Stalker (1979) wilde Tarkovski een film te maken die het Aristotelische dramatische principes volgden: de eenheid van plaats, tijd en handeling. In Stalker komen een schrijver en een professor op een plek, de Zone, waar dromen en fantasieën werkelijkheid zouden kunnen worden. In de film zit een gebed om geloof van de hoofdpersoon, de gids, de stalker, voor degene die hij rondleidt en er is een droomsequenties waarin onder de beelden van een verwoeste stad, de stem van een vrouw voorleest uit Openbaring 6. Tarkovski vertelde ooit aan een interviewer: “Stalker is op zoek naar mensen die ergens in geloven in een wereld die nergens meer in gelooft.” Tarkovski schreef is zijn dagboek: “De film gaat over het bestaan van God in de mens en over de dood van spiritualiteit doordat wij valse kennis bezitten.”

Nostalghia

Nostalghia (1983) is de meest meerduidige film die Tarkovski maakte. Gorchakov, de hoofdpersoon, loopt op een bepaald moment te midden van de ruines van een klooster als de stem van de H. Catharina God smeekt zichzelf kenbaar te maken. God zegt dat hij dat al doet, maar dat Gorchakov hem gewoon niet ziet. Dit is een enigmatische film vol droombeelden.

Identificatie met het lijden

De regisseur zegt in een interview dat deze film gaat over de ‘nostalgie van de spiritualiteit’ en dan geeft hij een typisch Russische definitie van nostalgie: “Jezelf op een gloedvolle wijze vereenzelvigen met het lijden van anderen.” Dit concept van ‘nostalgie’ is zo’n centraal punt in het werk van de cineast dat de belangrijkste website over hem en zijn werk nostalghia.com heet.

Tarkovski in een persconferentie: “Nostalghia gaat over het onvermogen van mensen die met elkaar samen leven zonder elkaar werkelijk te kennen. Het gaat over de problemen die voortkomen uit de noodzaak om elkaar te leren kennen. Het is heel eenvoudig om kennissen te verwerven, maar het is veel ingewikkelder om tot diepe kennis van een andere menselijke persoon te komen.”

Het Offer

Na Nostalghia besloot Tarkovski niet naar Rusland terug te keren. Het leeuwendeel van zijn laatste film Het Offer (1986) heeft hij vanaf een ziekenhuisbed geregisseerd. Deze Europese co-productie werd gedraaid in Zweden met de legendarische cameraman Sven Nykvist (Bergman’s lieveling). De film maakt veelvuldig gebruik van beeldende kunst en klassieke muziek, zoals Da Vinci en Bach tijdens het afspelen van de titelrol. Alexander, de hoofdpersoon, heeft vernomen dat ‘de bom’ is gevallen. Hoewel hij toegeeft geen enkele relatie met God te onderhouden, bidt hij tot God en smeekt hem de wereld is zijn oorspronkelijke terug te brengen. Hij belooft God alles op te offeren, alles wat hij bezit, iedereen die hij liefheeft en nooit meer een woord te spreken. “God verhoort zijn gebed”, zegt Tarkovski, “en de gevolgen zijn tegelijkertijd gruwelijk en heerlijk.”

“Toen ik jong was’, vertelde hij aan een journalist, “vroeg ik aan mijn vader: ‘Bestaat God, wel of niet?’ En hij gaf mij een briljant antwoord: ‘Voor de ongelovige niet, voor de gelovige wel!”

Aan het einde van Het Offer, zegt een jongen tegen zijn vader: “In den beginnen was het Woord. Waarom, papa?” De vader geeft geen antwoord maar de camera beweegt omhoog lang een boom naar de hemel en dan verschijnt een tekst waarin Tarkovski de film opdraag aan zijn zoon.

De slotwoorden van zijn boek De verzegelde tijd gaan heel typisch over God en kunst: “Misschien ligt de zin van ieder menselijke activiteit in het artistieke bewustzijn, in de belangeloze en onzelfzuchtige creatieve daad. Misschien is ons vermogen om te scheppen het bewijs dat wij zijn geschapen naar Gods beeld en gelijkenis.”

Die de engel zag

Tijdens de opnamen voor Het Offer werd bij Tarkovski longkanker geconstateerd. Hij stierf in 1986 kort nadat zijn zoon toestemming had verkregen de USSR te verlaten en juist op het moment dat de perestrojka en glasnost van Gorbastjov begonnen wortel te schieten in zijn vaderland. Tot aan zijn dood zag Tarkovski zichzelf als ‘Rus, geen Sovjet’ en ironisch genoeg werd hij postuum geëerd met de de Leninprijs voor “zijn opmerkelijke bijdrage aan de ontwikkeling van de cinematografische kunst, voor zijn vernieuwende films die er toe bij droegen dat universele menselijke waarden en humanistisch gedachtegoed verspreiding kregen.”

Tarkovski ligt begraven in parijs en zijn grafschrift luidt eenvoudig: “Voor de man die de engel zag.”

This article first appeared in the 07/17/07 issue of Christianity Today. Used by permission of Christianity Today International, Carol Stream, IL 60188.
De originele tekst is hier te lezen.