Bij het sterven Ingmar Bergman (1918-2007)

Jos Boesten en Rolf Deen

In 1963 kende de jury van de internationale katholieke filmorganisatie OCIC (tegenwoordig Signis) hun Grote Prijs in Berlijn toe aan de Zweedse cineast en toneelregisseur Bergman voor zijn film Avondmaalgasten en motiveerde dat volgt: “De film zoomt met ongeëvenaarde precisie en met een rijkdom aan beelden en woorden in op belangrijke aspecten van geloofsvragen. Avondmaalgasten analyseert de gevoelsstaat van verschillende individuen, en in het bijzonder van een dominee, die ieder op hun eigen manier een geloofscrisis doormaken terwijl ze voor het oog gewoon doorgaan met hun religieuze plichten te vervullen. Het is een krachtige illustratie van de kwelling die het zwijgen van God betekent voor iedere denkende ziel. Het biedt de hoop dat de karakters de betekenis zullen ontdekken van hun beproeving door zich te vereenzelvigen met de passie van Christus, die toen hij aan het kruis stierf ook de pijn van God's zwijgen ervaarde.”

Een lege hemel en een vuile aarde

Op maandag 30 juli werd bekend dat Ingmar Bergman op 89-jarige leeftijd was overleden. Zijn zus Eva verklaarde dat haar broer in zijn huis op het eiland Farö kalm en zacht was heengegaan. Einde van een turbulent en getourmenteerd leven; einde ook van een groots kunstenaarsbestaan: veertig films, meer dan honderd theaterregies, de autobiografie Laterna magica, het boek Beelden: een leven in films. Bergman geldt als een spiritueel cineast, zelfs als religieus spiritueel cineast. Met name Het zevende zegel (1957) zette de toon voor deze waardering. Als in een donkere spiegel (1961) en Avondmaalsgasten (1963) geven zijn worsteling te zien met God en geloof. Met De grote stilte (1963) verklaarde Bergman God dood. In het zuiden van ons land zwegen de kerkklokken toen die film in de stad werd vertoond. Bergman in een interview: "We moeten leven met een lege hemel en een vuile aarde".

Depressies en fobieën

Vele van zijn volgende films concentreren zich op de relatieproblematiek (man-vrouw, vader-zoon, moeder-dochter, vrouw-vrouw, zus-zus) en de existentiële angsten waar de mens mee moet leven: Persona (1966), Het uur van de wolf (1968), The touch (1971), Scènes uit een huwelijk (1973), Van aangezicht tot aangezicht (1976), Herfstsonate (1978). Hij schreef de scenario's voor zijn films zelf. In de kern zijn het autobiografische films. Want Bergman leed zelf veelvuldig aan depressies en fobieën, en bleek niet in staat tot stabiele relaties met vrouwen ( hij was vijf keer getrouwd en beleefde talrijke relaties, bij voorkeur met zijn steractrices), en het contact met zijn vader (een rechtlijnige lutherse dominee) en moeder verbrak hij reeds op jeugdige leeftijd.

Negatieve spiritualiteit

In een recent televisie interview verklaarde Bergman: 'Ik ben opgevoed in het besef dat ik een in wezen zondig mens ben, en daarna heb ik bedrogen en gelogen, en liep ik van vrouw naar vrouw". Het overgrote deel van Ingmar Bergman’s film oeuvre ademt een soort negatieve spiritualiteit, geïnspireerd, zoals het lijkt, door het reformatorische mensbeeld dat leert dat de mens van nature is geneigd tot het kwade. In de film Cries and Whispers (1971) spreekt een geestelijke aan het graf van de overleden Agnes (Hariet Andersson) een smeekbede uit die de sfeer van die negatieve spiritualiteit goed weergeeft. Er klinkt een diep verlangen in door naar het kennen van God en tegelijk het onvermogen dat verlangen te vertalen in een positieve levenshouding die het leven bevestigt en viert. In plaats van vrijmoedigheid en positieve energie levert godsdienst ‘angst, vermoeienis en diepe twijfel’ op. Deze smeekbede aan Agnes zou een lijkrede van en voor Bergman zelf kunnen zijn:

"Als jij werkelijk in jouw lichaam onze pijn hebt opgeslagen, als jij het mee genomen hebt door de dood heen, als je God echt zult ontmoeten in dat land aan de overkant, als Hij dan echt zijn aangezicht naar jou toewendt, als je de taal spreekt die deze God kan verstaan, als je dat nu kunt, spreek dan tegen deze God, bidt voor ons... Bid voor die hier zijn achtergebleven op deze donkere, vieze en aarde onder een lege wrede hemel. Leg je lijdenslast voor Gods voeten en vraag Hem ons te vergeven. Vraag hem ons tenminste te bevrijden van onze angst, onze vermoeienis en diepe twijfel. Vraag Hem naar de zin van onze levens. Agnes, jij die zo onvoorstelbaar en zo lang hebt geleden, als jij al niet meer waardig bevonden wordt om voor ons te spreken."